بار ديگر اجابت كنندگان دعوت الهي - لبيك گويان و هروله كنان - خود را به خانه دوست رسانده اند. موسم حج فرا رسيده و عرصه شوق و نياز به روي دلدادگان صفا و معنويت گشوده شده است.
اينك خانه خدا و قبله دلها پيش روي حاجيان است، عرفات و مشعر آراسته براي جوشش سرچشمه ذكر و معرفت است، مني و صفا آموزنده سعي و تلاش در قرب به خدا و رمي شيطان است.
اينك فرصت خودسازي و بهره گيري از اين آبشار زلال توحيد و وحدت فرا رسيده است. و حاجيان لبيكي را كه در آغاز احرام بر زبان رانده اند، بايد دل خويش راسخ كنند و دعوت خدا را كه با سفر به حريم دوست اجابت كرده اند، با تامل در معنا و هدف حج از سود و ذخيره هر چه افزونتر برخوردار سازند.
فريضه حج آن گاه كه با معرفت و هوشيارانه به جاي آورده شود به مسلمان حج گزار و به امت بزرگ اسلامي فيض مي بخشد، حاجي را به صفا و پاكي و معنويت سوق مي دهد و امت را به اتحاد و عزت و اقتدار نزديك مي كند.
گام اول براي حاجيان خودسازي است. احرام و طواف و نماز مشعر و عرفات و مني قرباني و رمي و حلق همه و همه مظاهر خشوع و فروتني انسان در برابر خداوند و جايگاه ذكر و تضرع و تقرب به او است. اين مناسك پرمعني را نبايد از سر غفلت گذرانيد.
اكنون كه موسم حج فرا رسيده و نغمه لبيك بر آمده از دل هاي مشتاق، فضاي حريم امن الهي را انباشته است و ملت هاي مسلمان، از آفاق گسترده‏ جهان، به ميعاد ذكر و استغفار و قيام و اتحاد شتافته و برادران مهجور به يكديگر رسيده ‏اند، جبهه‏ سپاس و خضوع به ساحت خداي عزيز و حكيم سوده، حمدي به عظمت صفات حسني‏ و شكري به وسعت درياي رحمت حق، نثار حريم حضرت احديت مي كنيم، كه يكبار ديگر به مسلمين مشتاق، توفيق اين فريضه را عطا فرمود، و يكبار ديگر پرچم عزت و عظمت را بر فراز سر مسلمانان در خانه‏ امن خود برافراشت و يكبار ديگر حجاج را بر اين سفره‏ رحمت و عظمت نشانيد.
زبان و قلم از توصيف و تقدير اين نعمت بزرگ، قاصر است، خدا كند كه نور معرفت بر دل هاي روشن حج ‏گزاران بتابد و حقيقت، بي ‏واسطه حرف و گفت، در جان مشتاق آنها متجلي شود.

* پيشينه تاريخي مراسم حج
از آنجا كه حج آييني الهي و معنوي است و تشريع آن به خاطر رشد روح و كمال نفس و پرورش اخلاق و عمل انسان صورت گرفته، بايد پيشينه ­ تاريخي آن را در عرصه گاه معارف اسلامي و مسايل معنوي و روايات و احاديث نوراني جستجو كرد.
ابوبصير از حضرت صادق(ع) نقل كرده كه فرمود: محققا بناي كعبه و پايه گذاري بيت، به دست حضرت آدم انجام گرفت و او نخستين كسي است كه بر كعبه جامه پوشانيد و نيز نخستين انساني است كه مراسم حج را بجاي آورد.
زمان مراسم، بنا به روايت فضل بن شاذان نيشابوري از حضرت رضا (ع)، ماه با بركت ذوالحجه بوده است؛ ماهي كه پيش از آدم، فرشتگان الهي به طواف بيت برخاستند و به انجام مراسم معنوي حج موفق شدند.
انبياي الهي به خصوص آدم، نوح، ابراهيم، موسي، عيسي(ع) و رسول با عظمت اسلام(ص) و ديگر انبياي حق، در همين وقت به اداي مراسم اقدام كردند و چنين زمان با عظمتي براي انجام حج تا روز قيامت، به عنوان سنت حتمي از جانب حق براي بني آدم اعلام شد.
حضرت صادق (ع) فرمود: همه ­ مناسك حج؛ اعم از طواف، نماز، عرفات، مشعر، منا، رمي، قرباني و حلق را فرشته ­ وحي ( جبرئيل) ، از جانب خداوند مهربان به آدم تعليم داد و به عنوان دليل و راهنما، تمام مراسم حج را همراه با آدم بجاي آورد.
فرزندان مومن آدم، تا زمان حضرت نوح، چون براي حج مستطيع مي ­شدند، به اداي مناسك مي ­شتافتند و مراسم حج را همچون پدر بزرگوار خود به جاي مي ­آوردند.
امت نوح به خاطر كفران و ناسپاسي و مخالفت با اوامر و نواهي حق، با حملات سهمگين طوفان برخاسته از آبي كه تمام منطقه را گرفته بود، به هلاكت رسيدند. نوح (ع) با عده ­اي اندك از مردم مومن از كشتي پياده شدند و قبل از استقرار در محلي معين براي ادامه حيات، به مدت يك هفته به امر حق به طواف خانه خدا پرداختند.
مناسك حج در زمان حضرت هود و صالح (ع) و آنان كه مومن به آن دو رسول حق بودند، بمانند زمان آدم و نوح (ع) برگزار مي ­شد.
از روايات و احاديث و منابع تاريخي چنين بر مي ­آيد كه گذشت زمان و هجوم حوادث و بي ­توجهي مردم، باعث ويراني كعبه و تعطيل مناسك شد، تا خداوند ابراهيم و اسماعيل(ع) را مامور بناي كعبه و نصب حجرالاسود و اداي مناسك و دعوت مردم جهان به حج كرد.
حضرت رضا(ع) در روايتي از حج خضر و الياس(ع) به همان طريقي كه مردم مومن حج به جا مي ­آورند خبر مي ­دهد.
امام ششم (ع) نيز به حج داود و سليمان و عيسي ­ بن مريم (ع) اشاره مي ­كند.
با توجه به رواياني كه در پيش اشاره شد، بايد گفت پيشينه تاريخي مراسم حج، ريشه در حيات ديني و معنوي آدم و انبياي الهي (ع) دارد و در ميان اقوام و ملل و جوامع و امم، آنان كه مومن به نبوت بودند اين مراسم را در جهت اقتداي به انبيا انجام مي ­دادند و كيفيت آنان همان برنامه ­ پيامبران بود.
اين معنا را نيز نبايد از نظر دور داشت كه هرگاه حاكميت نبوت به خاطر دوري مردم از انبيا و تسلط زورمداران بر مردم، ضعيف مي ­شد، روساي قبايل يا حاكمان ظلم پيشه برگزاري مراسم را، به صورتي كه مي ­خواستند جهت مي ­دادند و در آيين حج به اقتضاي هواي نفس خود كم و زياد ايجاد مي ­كردند و يا برنامه ­هايي را كه رنگ و بوي الهي نداشت به مراسم مي ­افزودند و از اين رهگذر از زحمات مردم و انجام مناسك سوء استفاده مي ­كردند!

* حكمت تشريع مناسك حج
آدمي به واقعيات معنوي و حقايق روحي و برنامه ­هاي عالي اخلاقي و تبادل افكار و بيان دردهاي باطني و ظاهري خود و يافتن راه حل مشكلات فردي، اجتماعي، سياسي، مادي و معنوي خويش، نياز شديد و احتياج مبرم دارد.
تحقيق آنچه كه بدان نيازمند است، ممكن است در شهر و ديارش و در ميان جامعه محدود و كوچكش صورت نگيرد بنابراين جايي و جمعيتي را – به طور فطري و طبيعي- كه به خواسته ­ها و آرمان هايش برسد و آنچه را كه نسبت به آن احساس خلا مي ­كند به دست آورد.
خداوند مهربان مناسك و مراسم حج را در جايگاهي معين و در شهري معلوم و در زماني محدود بر اهل تمكن فرض كرد تا به دور از حدود جغرافيا و مرز و رنگ و شكل و مليت و قوم در آن زمان معين و در شهر مكه، و بر محور كعبه، و برحول مناسك گرد آيند و از هدايت حق جهت زدودن آلودگي ها از باطن خويش و آراسته شدن به حسنات و دور شدن از سيئات و بدي ها و شناخت يكديگر و تبادل افكار و حل مشكلات سياسي و مادي امت اسلام و متحد شدن عليه هواي نفس و شياطين دروني و بروني و مستكبران از خدا بي ­خبر، و اصلاح ظاهر و باطن خويش، و به چنگ آوردن خير دنيا و آخرت بهره ­مند شوند.
معنويت و نورانيت مراسم حج دورنمايي از عظمت و جلال و جبروت صاحب كعبه و خالق هستي است. زائران اگر شرايط واقعي حج را در مناسك خود تحقيق دهند، به عظمتي ما فوق تمام عظمت ­ها و جلالي ­ما فوق تمام جلالت ­ها مي ­رسند. تشريع اين مراسم به خاطر اين است كه حاجي با اداي مناسك تمام كمبودهاي فكري و روحي و اخلاقي و ايماني ، و همه حاجيان تمام خلاهاي اجتماعي و سياسي دنياي اسلام را پس از بازگشت به وطن جبران نمايند.

* وجوه اشتراك حج با عبادتهاي ديگر
عبادت از آن جهت بر انسان واجب شده است كه در تمام شوون زندگي ، از بند شهوات حرام، اميال و غرايز بدون محاسبه و هواي نفس و شيطان هاي دروني و بروني آزاد باشد.
آثار مادي و معنوي، ظاهري و باطني عبادات در حدي است كه درك آن كاري است بس مشكل و فهم آن بسيار سخت و دشوار.
سود عبادات و نتايج تكاليف و ثمرات انجام مسووليت ­ها بدون ترديد به گستردگي حيات دنيا و آخرت انسان است.
بنابراين بين حج و ديگر عبادات وجوه مشتركي از قبيل تسليم بودن در برابر حق، اصلاح نيت، اصلاح عمل و اخلاق، كسب وقار و ادب، كرامت و انسانيت، تامين خير دنيا و آخرت، جلب رضاي حق و تبديل شدن انسان به منبع خير و بركت وجود دارد.
حج در روان انسان نيرويي ايجاد مي ­كند كه تا زنده است در پنهان و آشكار براي سالم ماندن از زشتي ­ها نگهبان او خواهد بود و اين همان فيض الهي است كه از بركت اين معراج نصيب انسان مي ­شود.
بامداد امروز - ۲۳ شهريورماه - مصادف با هشتم ذي القعده نخستين گروه ايراني زايران خانه خدا به حج تمتع اعزام شدند.
* برگرفته از پايگاه اطلاع رساني استاد حسين انصاريان
فراهنگ**۱۸۸۳**۱۵۸۸