در اين مطلب بنا داريم به احكام وقف از ديدگاه آيت الله مكارم شيرازي بپردازيم تا آنان كه قصد دارند در اين كار خير وارد شوند با احكام آن نيز آشنايي پيداكنند.

* خاصيت وقف
مساله ۲۳۰۵ـ هرگاه كسي چيزي را وقف كند از ملك او خارج مي شود نه او، و نه ديگران نمي توانند آن را بفروشند، يا ببخشند و هيچ كس از آن ارث نمي برد، ولي در بعضي از موارد كه در مساله ۱۷۸۶ گفته شد فروختن آن جايز است.
* صيغه وقف
مساله ۲۳۰۶ـ صيغه وقف را مي توان به عربي يا به هر زبان ديگر خواند، مثلا اگر بگويد: خانه خود را براي فلان منظور وقف كردم كافي است و احتياج به قبول ندارد، خواه وقف عام باشد يا وقف خاص، هرچند احتياط مستحب آن است كه حاكم شرع در وقف عام و اشخاصي كه براي آنها وقف شده در وقف خاص، صيغه قبول بخوانند.
* وقف معاطاتي
مساله ۲۳۰۷ـ وقف معاطاتي نيز صحيح است يعني همين كه مثلا مسجدي را به قصد وقف بر مسلمين بسازد و در اختيار آنها بگذارد كافي است هر چند صيغه لفظي نخواند.
* حكم وقف قبل از صيغه يا تحويل
مساله ۲۳۰۸ـ هرگاه ملكي را براي وقف معين كند و پيش از خواندن صيغه يا تحويل به كساني كه براي آنها وقف شده پشيمان شود يا بميرد وقف درست نيست.
*وقف براي هميشه
مساله ۲۳۰۹ـ كسي كه مالي را وقف مي كند بنابر احتياط واجب بايد از همان موقع خواندن صيغه براي هميشه مال را وقف كند و اگر مثلا بگويد اين مال بعد از وفات من وقف باشد اشكال دارد، يا بگويد از حالا تا ده سال وقف باشد آن نيز اشكال دارد، بلكه بايد وقف هميشگي و از موقع خواندن صيغه باشد.
* وقف بايد به تصرف موقوف عليه برسد
مساله ۲۳۱۰ـ وقف در صورتي صحيح است كه مال وقف را به تصرف كساني كه براي آنها وقف شده يا وكيل يا ولي آنها بدهد، ولي در اوقاف عامه مانند مساجد و مدارس و امثال آنها تحويل دادن شرط نيست، هرچند احتياط مستحب آن است كه پس از خواندن صيغه آن را در اختيار كساني كه وقف براي آنها شده قراردهند تا وقف كامل گردد.
* شرايط وقف
مساله ۲۳۱۱ـ وقف كننده بايد بالغ و عاقل و داراي قصد و اختيار باشد و شرعا حق تصرف در اموال خود را داشته باشد، بنابراين انسان سفيه يا بدهكاري كه حاكم شرع او را از تصرف در اموالش منع كرده اگر چيزي از اموال خود را وقف كند صحيح نيست.
* وقف براي نسل هايي كه به دنيا نيامده اند
مساله ۲۳۱۲ـ وقف براي كساني كه هنوز به دنيا نيامده اند صحيح نمي باشد، ولي وقف براي اشخاصي كه بعضي از آنها به دنيا آمده اند و بعضي هنوز به دنيا نيامده اند صحيح است (مانند وقف بر فرزندان موجود و نسل هاي آينده) و آنها كه بعدا به دنيا مي آيند در آن وقف شريك خواهند شد.
* وقف براي خويشتن
مساله ۲۳۱۳ـ هرگاه كسي چيزي را براي خودش وقف كند (مثل آن كه ملكي را وقف كند كه عايدي آن صرف خودش شود، يا بعد از مرگ او خرج مقبره اش نمايند). صحيح نيست ولي اگر مثلا، مدرسه يا مزرعه اي را وقف بر طلاب كند و خودش طلبه باشد، مي تواند مانند سايرين از منافع وقف استفاده نمايد.
* متولي موقوفه
مساله ۲۳۱۴ـ هرگاه براي چيزي كه وقف كرده متولي معين كند، بايد مطابق قرارداد او رفتار نمايد و اگر معين نكند اگر از قبيل اوقاف عامه (مانند مسجد و مدرسه) باشد تعيين متولي وظيفه حاكم شرع است و اگر وقف خاص باشد (مانند ملكي كه وقف بر اولاد است) در مورد كارهايي كه مربوط به مصلحت وقف و منفعت طبقات بعد مي باشد، احتياط آن است كه نسل موجود و حاكم شرع با موافقت يكديگر تعيين متولي كنند و اگر تنها مربوط به منافع طبقه موجود است اختيار آن با خود آنهاست در صورتي كه بالغ باشند و اگر بالغ نباشند اختيار با ولي آنهاست.
* حدود اختيارات متولي
مساله ۲۳۱۵ـ در وقف خاص (مانند وقف بر اولاد) چنانچه متولي، آن ملك را اجاره دهد و از دنيا برود در صورتي كه اجاره با مراعات مصلحت وقف و طبقات آينده بوده باشد اجاره باطل نمي شود، ولي اگر متولي نداشته باشد و طبقه اول آن را اجاره دهند و در بين مدت اجاره بميرند، ادامه اجاره نسبت به آينده بدون اجازه طبقه بعد اشكال دارد و هرگاه مستاجر، مال الاجاره تمام مدت را داده باشد آنچه مربوط به بعد از مرگ طبقه اول است گرفته مي شود و به طبقه بعد داده خواهد شد (به شرط اين كه آنها اجاره را اجازه بدهند).
* خراب شدن ملك موقوفه
مساله ۲۳۱۶ـ اگر ملك وقف خراب شود از وقف بودن بيرون نمي رود.
* وقف مشاع
مساله ۲۳۱۷ـ وقف مشاع جايز است، يعني مي توان مثلا، دو دانگ از خانه يا مزرعه اي را وقف كرد و در صورت لزوم حاكم شرع يا متولي مي تواند مال موقوفه را با نظر اهل خبره جدا كند.
* عزل متولي خائن توسط حاكم متولي شرع
مساله ۲۳۱۸ـ هرگاه در اوقاف عمومي متولي خيانت كند و عايدات آن را به مصرفي كه معين شده نرساند، حاكم شرع بايد متولي اميني براي آن معين نمايد يا در كنار او بگذارد و اگر متولي وقف خاص خيانت كند، حاكم شرع با موافقت طبقه موجود براي آنها متولي تعيين، يا ضميمه مي كند.
* استفاده از موقوفه حسينيه در مسجد و بالعكس
مساله ۲۳۱۹ـ فرشي را كه براي حسينيه وقف كرده اند نمي توان براي نماز به مسجد ببرند و اگر ندانند آن فرش مخصوص حسينيه است يا نه، باز بردن آن به جاي ديگر صحيح نيست، همچنين ساير اموال وقف، حتي مهر نماز مسجدي را به مسجد ديگري نمي توان برد.
* صرف موقوفات مسجد در مساجد ديگر
مساله ۲۳۲۰ـ هرگاه ملكي را براي تعمير مسجدي وقف كنند چنانچه آن مسجد احتياج به تعمير ندارد و احتمال هم نمي رود كه تا مدتي احتياج به تعمير پيدا كند در آمد آن ملك را مي توان به مصرف تعمير مسجد ديگري رساند.
* چگونگي استفاده از درآمدهاي ملك وقفي
مساله ۲۳۲۱ـ هرگاه ملكي را وقف كنند كه عايدي آن خرج تعمير مسجد و امام جماعت و اذان گو و مانند آن شود، در صورتي كه معلوم باشد براي هر كدام چه مقدار معين كرده بايد به همان گونه مصرف كنند و اگر مقداري براي آن تعيين نشده بايد مطابق نظر متولي آن طور كه صلاح و مصلحت است عمل كنند.
* تمليك و وقف براي شخصيت هاي حقوقي
مساله ۲۳۲۲ـ موسسات و جمعيت هايي كه در زمان ما تشكيل مي دهند و به ثبت مي رسانند و داراي شخصيت حقوقي است مي توان چيزي را به آن تمليك كرد و در اين صورت بايد مطابق اساسنامه مصرف شود، اموال اين گونه موسسات در بعضي از جهات شبيه وقف است، ولي وقف نيست، بلكه ملك آن موسسه است و هرگاه كسي از موسسين يا اداره كنندگان از دنيا بروند چيزي به وارث آنها نمي رسد، مگر اين كه در اساسنامه ذكر شده باشد. آنچه در بالا گفته شد در مورد موسساتي كه طبق موازين عقلا تشكيل شده، ولي هنوز به ثبت قانوني نرسيده، نيز جاري است.
فراهنگ (۲)**۱۸۸۳**۱۵۸۸