اجلاس سران سازمان همكاري شانگهاي كه تاكنون ۱۲ دوره آن در كشورهاي مختلف اين سازمان برگزار گرديده در حالي سيزدهمين دوره آن از روز پنجشنبه بيست و يكم شهريور ماه در بيشكك پايتخت قرقيزستان شروع به كار مي كند كه دكتر حسن روحاني اولين سفر خارجي خود در كسوت رييس جمهوري كشورمان را براي شركت در اين اجلاس خواهد داشت. رييس ‌جمهوري صبح روز امروز پنجشنبه براي شركت در اجلاس سران كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي، به بيشكك پايتخت قرقيزستان سفر كرد. سفر روحاني به قرقيزستان به مدت دو روز انجام خواهد شد و وي علاوه بر سخنراني در اجلاس سران كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي، با تعدادي از مقامات شركت كننده در اين اجلاس نيز ديدار و گفت وگو خواهد كرد. از جمله مهمترين ديدارهاي روحاني در جريان سفر به قرقيزستان، ديدار را با روساي جمهور روسيه و چين است كه قرار است در اين ديدارها درباره مسايل دوجانبه، منطقه اي و همچنين سوريه گفت وگو شود. ايران به عنوان عضو ناظر در اين سازمان حضور دارد.
سازمان همكاري شانگهاي، سازماني ميان‌دولتي است كه براي همكاري‌هاي چندجانبه امنيتي ? اقتصادي و فرهنگي تشكيل شده ‌است. اين سازمان در سال ۲۰۰۱ توسط رهبران چين، روسيه، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيكستان و ازبكستان پايه‌گذاري شد. سازمان همكاري شانگهاي در حقيقت تركيب جديد سازمان شانگهاي ۵ است كه در سال ۱۹۹۶ تأسيس شده بود، ولي نام آن پس از عضويت ازبكستان به سازمان همكاري شانگهاي تغيير داده شد. علاوه بر اعضاي اصلي، ابتدا مغولستان در سال ۲۰۰۴ و يك سال بعد ايران، پاكستان، و هند و افغانستان بعنوان عضو ناظر به اين سازمان ملحق شدند. نقش اين سازمان از زمان تاسيس آن تاكنون در منطقه افزايش يافته ‌است. اين سازمان، بر خلاف سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) و پيمان ورشو سابق، هنوز يك معاهده دفاعي چندجانبه به شمار نمي‌رود.
اگرچه با نگاه به تركيب كشورهاي سازمان همكاري شانگهاي ابتدا اين رويكرد به ذهن متبادر مي گردد كه اين سازمان، سازماني تشكيل شده از سوي قدرت هاي مقابل دايره غرب جهت نقش آفريني موثر در نظام بين الملل است اما اين سازمان در يك دهه گذشته هنوز به دلايل مختلف نتوانسته فضاي نقش آفريني موثر را براي خود ايجاد كند. دلايل آن نيز طيف مختلفي از چرايي هاي را در بر مي گيرد كه از ماهيت منافع كشورهاي عضو گرفته تا مطلوبيت ها و الزامات رفتاري و راهبردي هريك شامل مي شود. اما در ديگر سو، اين سازمان تاكنون توانسته با گردهم آوردن گروهي از كشورهاي منطقه اي وسيع، از غرب آسيا گرفته تا شرق اين قاره، تنوعي از رويكردها را به سمت يك نوع فضاي همكاري جديد با اهداف مختلف سوق دهد.
در اين ميان، جمهوري اسلامي ايران كه خود بعنوان يك بازيگر موثر منطقه اي اما با برد بين المللي است در يك دهه اخير تلاش كرده تا فضاي نظام بين المللي را به سمت اصلاحات ساختاري پيش ببرد و در اين ميان سازمان همكاري شانگهاي به اين دليل مي تواند براي جمهوري اسلامي ايران مطلوبيت ايجاد نمايد. در اين ميان اگرچه رويكرد سازمان شانگهاي مي تواند فرصت ها و چالش هايي را براي جمهوري اسلامي ايران ايجاد نمايد اما با توجه به فضاي فعلي نظام بين المللي كه مبتني بر رويكردهاي همكاري جويانه و دوري از تحرك يكجانبه است، به نظر مي رسد كه سازمان همكاري شانگهاي مي تواند براي كشورهاي عضو و نظام بين المللي فرصت زا باشد تا تهديدزا.
در اين قالب، برگزاري اجلاس سران در بيشكك مي تواند از زاويه اي ديگر با اهميت باشد، چراكه وضعيت كنوني منطقه خاورميانه به ويژه سوريه به گونه اي است كه لزوم ايفاي نقش موثر و بيشتر اين سازمان در فرايندهاي سياسي بيش از گذشته احساس مي شود. به ويژه اينكه روسيه و چين بعنوان دو عضو تاثيرگذار شوراي امنيت و از بنيانگذاران اين سازمان محسوب مي شوند و الگوهاي رفتاري آنها مبتني بر چندجانبه گرايي مي تواند فضاي همكاري بين المللي را افزايش دهد. براين مبنا، سازمان همكاري شانگهاي از اين قابليت برخوردار است كه به كشورهاي عضو و به ويژه جمهوري اسلامي ايران اين اجازه را بدهد كه با توجه به مطلوبيت هاي رفتاري خود، منافع و مشاركت جمعي را شكل داده و از اين طريق بحران هاي منطقه اي همچون بحران سوريه را نه بواسطه تهديد و الگوهاي نظامي بلكه از طريق نتايج گفت و گوهاي سياسي به سرانجام مناسب برساند.
از سهراب انعامي
تحقيق**۲۰۴۰**۱۳۵۸