سازمان همكاري شانگهاي، سازماني ميان دولتي است كه براي همكاري هاي چند جانبه امنيتي، اقتصادي و فرهنگي تشكيل شده است.
اين سازمان در سال ۲۰۰۱ توسط رهبران چين، روسيه، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيكستان و ازبكستان پايه گذاري شد. سازمان همكاري شانگهاي در حقيقت تركيب جديد سازمان شانگهاي ۵ به شمار مي آيد كه در سال ۱۹۹۶ تاسيس شده بود ولي نام آن پس از عضويت ازبكستان به سازمان همكاري شانگهاي تغيير داده شد.
علاوه بر اعضاي اصلي، ابتدا مغولستان در سال ۲۰۰۴ و يك سال بعد ايران و سپس پاكستان، هند و افغانستان در سال ۲۰۱۲ به عنوان عضو ناظر به اين سازمان ملحق شدند. كشورهاي بلاروس، تركيه و سريلانكا نيز شريك گفت وگو با اين سازمان به شمار مي روند.
بي ترديد حضور رييس دولت تدبير و اميد در اين اجلاس فرصت مغتنمي را براي سازمان همكاري شانگهاي فراهم مي كند تا با تاسي به نگاه كلان جمهوري اسلامي و الگو قراردادن راهبردهاي اساسي ايران، در ارتقاي مناسبات منطقه اي خود با در نظر گرفتن جايگاه ويژه تهران تلاش كنند.
مقامهاي قرقيزستان گفته اند كه در سيزدهمين اجلاس دوروزه سران سازمان همكاري شانگهاي كه از روز پنجشنبه آغاز مي شود مقامهاي ارشد كشورهاي عضو و ناظر اين سازمان شركت خواهند داشت.
رييس جمهوري ايران نيز در گفت وگوي تلويزيوني خود با مردم در سه شنبه شب اعلام كرد كه در حاشيه اين اجلاس با روساي جمهوري روسيه وچين ديدار و گفت وگو خواهد كرد.
** ايران و عضويت در سازمان همكاري شانگهاي
جمهوري اسلامي ايران به لحاظ جغرافيايي در آسياي جنوب غربي، قرار گرفته كه شامل آسياي ميانه، قفقاز، خاورميانه، خليج فارس و شبه قاره هند، افغانستان و پاكستان است.
قرار گرفتن ايران در اين منطقه ژئوپلتيك و ژئواستراتژيك از جهان، كه محل تلاقي و راه ارتباطي اروپا به جنوب و جنوب شرق آسيا (محل زندگي بيش از يك سوم جمعيت جهان) و پل ارتباطي ميان سه قاره اروپا، آسيا و آفريقا است و امكان دسترسي كشورهاي تازه استقلال يافته به آبهاي آزاد از طريق ايران را فراهم مي‏سازد، خواسته يا ناخواسته ايران را در متن تحولات مهم جهاني ‏قرار مي‏دهد.
از سوي ديگر به دليل ضعف ساختار اقتصادي كشورهاي منطقه، به خصوص كشورهاي آسياي مركزي و قفقاز و عدم توانايي لازم براي همراهي با فرايند جهاني‏شدن، سرمايه‏گذاري ايران در اين منطقه موجب تأمين منافع ملي اين كشور خواهد شد.
به نظر نمي‏ رسد كه توسعه يافتگي در حوزه هاي ياد شده بدون حضور ايران به آساني ممكن باشد. نظر به اينكه ملاك قدرت در قرن بيست و يكم ميلادي توانمندي اقتصادي در سطح بين‏المللي است، خاورميانه و به‏ويژه منطقه خليج‏فارس به دليل داشتن اين توانمندي، از مناطق مهم ژئواستراتژيك و ژئواكونوميك خواهد بود.
طبيعي است ايران نيز به عنوان يكي از كشورهاي منطقه، در قرن بيست و يكم، از لحاظ راهبردي و اقتصادي، از اهميت زيادي برخوردار خواهد بود.
اگرچه جمهوري اسلامي ايران در تلاش است با بهره برداري از سطح مناسبات و همكاري هاي درون سازمان اعضاي شانگهاي، حضور خود را به عنوان عضوي ناظر به عضويت كامل تبديل كند كه اين مهم بيش از هر عامل ديگري در ارتباط اعضاي دائم اين اجلاس دنبال مي شود، اما اين عضويت بيش از آنكه براي ايران سودي داشته باشد، منافع زيادي را نصيب اعضاي سازمان همكاري شانگهاي خواهد كرد.
** اجلاس شانگهاي فرصتي براي تقويت تلاش هاي ضد جنگ
تحليلگران سياسي معتقدند كه با توجه به تحولات جاري در سوريه و به صدا در آمدن طبل جنگ از سوي آمريكا عليه آن كشور، اجلاس سران سازمان همكاري شانگهاي در قرقيزستان فرصتي مغتنم براي تقويت تلاش هاي ضد جنگ است.
اين تحليلگران همچنين پيش بيني كردند تمام كشورهاي عضو سازمان با اقدامات يكجانبه و جنگ طلبانه مخالف و احتمالا در بيانيه پاياني اعضاء اصلي اين سازمان در اين خصوص موضع گيري كنند.
كشورهاي عضو و ناظر سازمان همكاري شانگهاي در مجموع نه تنها بزرگترين توان اقتصادي، نظامي، هسته اي و فضايي جهان را دارا هستند، بلكه بيشترين توليدكننده و مصرف كننده انرژي در جهان به شمار مي آيند. مساحت كشورهاي عضو (اصلي و ناظر) اين سازمان روي هم بيش از ۲۵.۱ ميليون كيلومتر مربع يا يك چهارم سطح خشكي هاي زمين است.
اساسنامه سازمان همكاري شانگهاي همچنين بر شفافيت عملكرد و بي طرفي نظامي آن تاكيد مي كند. با وجود اين موضوع، شكي نيست كه سازمان همكاري شانگهاي نقش موازنه دهنده اي در صحنه بين المللي خصوصا در مقابل پيمان ناتو ايفا مي كند. براي مثال، ايالات متحده آمريكا درخواستي جهت عضويت به عنوان عضو ناظر به سازمان همكاري شانگهاي ارايه كرده بود اما اين درخواست در سال ۲۰۰۵ از طرف سازمان رد شد.
** ايران و سازمان همكاري شانگهاي
حضور دكتر حسن روحاني رييس جمهوري اسلامي ايران در اجلاس شانگهاي اگرچه در چارچوب برنامه هاي منظم سازمان همكاري شانگهاي صورت مي گيرد اما اين حضور از چند جنبه مي تواند منافع مشتركي را با اعضاي اين سازمان تعريف كند.
محيط امنيتي ايران تا حد قابل توجهي با محيط امنيتي اعضاي سازمان همكاري شانگهاي همپوشي دارد و تهديداتي كه در محيط امنيتي ايران بويژه در ضلع شمالي وجود دارد با تهديدات پيش روي اعضاي سازمان، مشترك است بنابراين از اين منظر ايران مي تواند همكاري هاي مشتركي را با كشورهاي عضو داشته باشد.
از سوي ديگر، چين و روسيه دو قدرت بزرگ جهاني به شمار مي آيند كه در شرايط كنوني مي توانند در معادلات قدرت بخصوص در چانه زني هاي ايران با غرب موثر واقع شوند. به اين لحاظ كه ايران تقريبا روابط با كشورهاي غربي ندارد، در موازنه قدرت جهاني دو كشور چين و روسيه مي توانند به ايران كمك كنند.
همچنين به طور طبيعي ملاقات هاي دكتر روحاني با سران كشورهاي عضو اين سازمان كه در حاشيه اجلاس برگزار خواهد شد، مي تواند فرصتي براي تبيين سياست جديد ايران باشد و براساس آن همكاري هايي كه در دوره جديد بين ايران و كشورهاي عضو به صورت دوجانبه شكل مي گيرد، مورد بحث و بررسي قرار خواهد گرفت.
براين اساس، به لحاظ امنيتي، سياسي و اقتصادي، جمهوري اسلامي مي تواند منافع مهمي را در سازمان همكاري شانگهاي به صورت دو جانبه در روابط خود با اعضاي اين سازمان و براساس اعتدال پيگيري كند.
علاوه بر موارد ياد شده، با توجه به وضعيت خاص منطقه اي و بين المللي، ايران نيازمند آن است كه به اشكال و روش هاي گوناگون با مجموعه هاي بزرگتر منطقه اي و بين المللي همكاري نمايد.
بنابراين، عضويت كامل ايران در سازمان شانگهاي در صورتي كه مورد مخالفت روسيه و چين قرار نگيرد، مي تواند در سطح استراتژيك امر مثبتي تلقي شود، البته در اين صورت واقع بيني حكم مي كند كه در آغاز عضويت، چشم انداز اين همكاري از نقطه نظر ظرفيت ها، توانمندي ها و يا محدوديت آن مورد توجه قرار گيرد.
اين بدان معناست كه عضويت ايران در سازمان همكاري شانگهاي فرصت جديدي را براي فعاليت هاي سياسي و اقتصادي ايران فراهم مي سازد و متناسب با ارتقاي نقش سازمان در سطح منطقه اي و بين المللي، نقش ايران نيز افزايش خواهد يافت. اما اين امر مستلزم پذيرش تصميمات و موضع گيري هاي اين سازمان هم خواهد بود.
در حال حاضر هنوز ابهاماتي در مورد اهداف و جهت گيري هاي كلان و درازمدت سازمان همكاري شانگهاي وجود دارد از جمله آنكه براي مقوله هايي نظير مقابله با اسلام گرايي افراطي و تروريسم هنوز تعريف مشخصي در سطح سازمان ارايه نشده است و از آغاز شكل گيري، با توجه به موقعيت روسيه و چين، ادبيات سياسي سازمان همكاري شانگهاي عمدتا بر مدار اهداف و مقاصدي كه اين كشورها داشته اند حركت كرده است.
از سوي ديگر حضور ايران به لحاظ اينكه هنوز عضو دائمي سازمان همكاري شانگهاي نيست و به عنوان ناظر در اين اجلاس شركت مي كند، زمينه شنيده شدن صداي ايران در امور منطقه اي را فراهم مي سازد و ايران ديدگاه خود را به منطقه منتقل كند ضمن اينكه ايران مي تواند در حاشيه اين اجلاس كه گاهي از متن آن نيز مهمتر است فرصتي را فراهم سازد تا به رايزني هاي دوجانبه به خصوص با چين و روسيه در خصوص مشكلات و مسايلي كه در سياست خارجي و منطقه وجود دارد، بپردازد كه از اين جهت نشست سران سازمان همكاري شانگهاي مي تواند محلي براي پيشبرد منافع كشور باشد.
بي شك جمهوري اسلامي ايران با استفاده از فرصت شركت در اجلاس سران سازمان همكاري شانگهاي مي تواند با اتخاذ مواضع اصولي بر نقش تعاملي و سازنده تهران در آينده سازمان همكاري شانگهاي و آسياي فردا تاكيد ورزد.
اقتصام (۵) ** ۱۵۷۴ **۱۵۷۵