رشد و تكامل اين خرده نمايش سرانجام در دوران قاجار به نمايشي منجر شد كه عوام آن را بقال‌بازي مي‌ناميدند. نمايشي كه ظاهرا داستاني ساده داشت.
اين نمايش ماجراي بقالي را روايت مي كند كه گروهي رند و دغل‌باز به ترفندهاي گوناگون سعي مي‌كردند تا ظرف شيره يا ماست او را از چنگش درآورند.
اين نمايش به قدري ميان عوام و خواص طرفدار داشت كه گفته مي‌شود در هنگام سفر ناصرالدين شاه به اصفهان بقال‌بازان تنها كساني بودند كه توانستند مشكلات شهر را نزد شاه طرح كرده و از حقوق مردم دفاع كنند.
در عهد صفويه، نمايش هاي داستانيِ شادي آوري به نام «تقليد» و «مضحكه » شكل گرفت و در ادامه به سبب محبوبيت و تنوع داستاني در شاخه كلي بازي هاي نمايشي تقليد، نامي جداگانه براي خود دست و پا كرد.
تقريبا در عهد زنديه «كچلك بازي» و «بقال بازي» ابداع شد. به نوشته «مايل بكتاش» از مورخان و پژوهشگران خاورميانه، بقال بازي در زمان صفويه به وجود آمده است.

** پيشينه بقال بازي و سير تطور و تحول آن در ايران
در ايران تا زمان ناصرالدين شاه نمايش (تئاتر) به مفهوم اروپايي آن سابقه نداشت. در۱۲۹۰«تكيه دولت» براي شبيه خواني و تعزيه ساخته شد، اما بازيگرانِ نمايش هاي تقليد و بقال بازي نيز به تدريج به آن راه يافتند، تا جايي كه پس از چندي تقليد با تعزيه رقابت مي كرد.
مقلداني چون «نايب كريم» در اصلاح و تغيير تقليد مي كوشيدند و با گروه هاي نمايشي خود، ضمن بازي قطعاتي كه صرفا براي خندانيدن درباريان بود، نمايش هايي كوتاه و انتقادي ترتيب مي دادند كه عالي ترين و كامل ترين نمونه آن نمايشنامه «بقال بازي در حضور» است.
بقال بازي به مرور زمان، دو شكل مشخص پيدا كرد: گونه اي كه گروه هاي دوره گرد در روستاها بازي مي كردند و هدفي جز خندانيدن تماشاگران نداشت و گونه اي كه نمايشگران
شهري در شهرها بازي مي كردند و علاوه بر بخش طنز و كمدي اثر، جنبه هاي انتقادي هم داشت.
شهرت اين نمايش و تأثير محتواي آن در دوره قاجاريه تا بدان حد بوده كه در برخي متون به تركيباتي برگرفته از آن همچون «وزارت بقال بازي» برمي خوريم كه كنايه از آشفتگي و رواج سودجويي و حقه بازي بوده است .
بقال بازي به تدريج با ورود نمايش اروپايي و نبودانطباق با تحولات اجتماعي و نيز بي توجهي و بي مهري روشنفكران و اهل قلم به آن، از عرصه نمايش ايران كنار رفت؛ اما با اين حال ، در هفتمين «جشنواره نمايش هاي مذهبي، آييني و سنتي » (۹ـ ۱۵مهر۱۳۷۴)، نمايشي به نام «كريم پشه سلطان مي شود» اجرا شد كه برداشتي بود از بقال بازيِ بود.

** محوريت داستان و موضوعات بقال بازي
موضوع بقال بازي، كشمكشي است ميان دو شخصيت اصلي اين نمايش: «بقالي پولدار و خسيس» و «نوكر تنبلش» كه دستورهاي اربابش را اشتباهي انجام مي دهد كه بر اثرآن حوادث خنده آوري پيش مي آيد.
بقال بازي در جشن ها و شادي ها، عروسي هاي اعياني، قهوه خانه هاي بزرگ و خانه هاي اشراف، در قصر ناصرالدين شاه در شب عيد نوروز يا شب تولدش در تكيه دولت، در مقابل او و درباريان اجرا مي شده است .
شبيه ترين معادل اروپايي براي بقال بازي، كمديا دل آرته (كمدي هنرمندان) است. شادي آوري، مهارت بازيگر در فن بديهه سازي و بذله گويي، پر سر و صدا بودن و سادگي از ويژگي هاي مشترك آنهاست.
براي بقال بازي دست نوشته (نمايشنامه )اي وجود نداشته است. بازيگران بر اساس قصه اي از پيش تعيين شده، بداهه سازي مي كرده اند و اگر از بقال بازي متني به جا مانده، در واقع پس از اجراي نمايش ثبت شده است.
شايد نداشتن متن به دليل جذابيت بديهه سازي، تفاوت و تنوع در اجرا، بيسوادي يا كم سوادي بازيگران و ناآشنايي آنان با نمايشنامه نويسي بوده است و شايد چون در اين نمايش، انتقادهاي سياسي ـ اجتماعي صورت مي گرفته، نمي خواسته اند از خود سندي بر جا بگذارند تا مسوولان حكومتي آن زمان (مفتشان) بتوانند از اجراي آن جلوگيري كنند و به همين دليل از نام و نشان نويسنده متون به جا مانده از بقال بازي ،اثري نيست .

** «كريم شيره اي»، شخصيت به جا مانده از سنت بقال بازي
يكي از متن هاي به جاي مانده از بقال بازي، تئاتر كريم شيره اي است كه نسخه اي از آن در كتابخانه ملي تبريز موجود است و نسخه اي در «انستيتوي آثار خطي فرهنگستان علوم جمهوري سوسياليستي گرجستان » نگهداري مي شود.
باقر مومني متن اين نمايشنامه را با نام «تياتر كريم شيره اي» و زنده ياد اكبر رادي نسخه اي تازه به دست آمده از اين نوع نمايش را به نام «مجلس نايب كريم»، معرفي و چاپ كرده اند.
بازيگران بقال بازي نام هاي گوناگوني داشته اند، از جمله: «مقلد» يا «تقليدچي»، «دلقك»
، «مسخره»، «لوطي» و «مطرب».
در دوران ناصرالدين شاه، بازيگران معروف بقال بازي عبارت بودند از: «اسماعيل بزاز» و «نايب كريم» معروف به كريم شيره اي، كريم شيره اي گروهي بازيگر داشته كه به كمك آنها در حضور شاه بقال بازي راه مي انداخته است.
فراهنگ(۵)**۹۲۶۶