اين آداب، برخي ظاهري است و برخي باطني. در كتب حديث هم عنوان آداب ظاهري و آداب باطني براي برخي از اعمال و سنن مطرح شده است و بي‌شك همان آداب ظاهري هم به حصول توجه قلبي و آداب باطني كمك مي‌كند.
كيفيت زيارت كردن و جزئيات زيارت خواندن و كم و كيف اين تشرف و ديدار معنوي را نيز بايد از اولياي دين آموخت. امام صادق (ع) به محمد بن مسلم ـ كه از اصحاب بزرگ اوست چنين دستورالعمل مي‌دهد:
هر گاه به زيارت مرقد اميرالمومنين عليه السلام رفتي، غسل زيارت كن، پاكيزه‌ترين جامه‌هايت را بپوش، بوي خوش و عطريات استعمال كن، با آرامش و وقار و آرام آرام حركت كن ، وقتي به باب السلام رسيدي، رو به قبله بايست و سه بار تكبير بگو، آن گاه زيارت را بخوان...
مرحوم كليني در كتاب كافي، مرحوم شهيد اول در كتاب دروس و همچنين مرحوم شيخ عباس قمي در مفاتيح الجنان، آداب فراواني براي زيارت نقل كرده‌اند.

* برخي از مهم‌ترين آداب زيارت امامزاده ها
- غسل زيارت براي حضور در حرم‌ها
زائر بايد پاك باشد، هم پاكي ظاهري، هم دروني. غسل زيارت از آنجا كه به عنوان يك عمل عبادي انجام مي‌گيرد، علاوه بر تميزي جسم و لباس، طهارت روح و روان را هم در پي دارد. هم قبل از آغاز سفر زيارتي و هنگام بيرون رفتن از خانه و شهر و بيش از شروع مسافرت مستحب است، هم قبل از تشرف به حرم‌‌هاي مطهر معصومان.
غسل، يك طهارت جسمي است، ولي صفاي روحي و معنوي هم دارد؛ چون همراه با نيت، ذكر خدا و دعاست و تنها دوش گرفتن و شستن بدن نيست؛ مثل وضو كه صرف شستن صورت و دست‌ها نيست. نورانيت و آثار معنوي و روحي آن در سينه توجه و قصد قربت و عبادت فراهم مي‌شود. وضو به عنوان مقدمه نماز و غسل به عنوان مقدمه زيارت است.
در احاديث توصيه شده وقتي زائر از غسل فارغ شد، جامه پاك و تميز بپوشد و دو ركعت نماز بخواند و با ذكر خدا و الله اكبر و لااله الا الله و با قدم‌هاي كوچك به طرف مزار برود. همه اينها در تامين حال معنوي موثر است.
امام هادي عليه السلام نيز به موسي بن عبدالله نخعي كه از آن حضرت، زيارتي كامل و جامع براي هر يك از ائمه درخواست كرد، و حضرت هم زيارت جامعه را به او آموخت ـ قبل از بيان متن زيارت فرمود: هر گاه به آستانه مرقد آن حضرت رسيدي، بايست در حالي كه با غسل هستي، شهادتين را بگو و اذن دخول بخوان ...، و آداب ديگر.
در حديثي هم كه صفوان جمال از حضرت صادق عليه السلام مي‌پرسد: اميرالمومنين را چگونه زيارت كنم؟ مي‌فرميد: هر گاه ارادي زيارت كردي، غسل كن، دو جامي تميز و شسته شده‌ات را بپوش، عطر بزن و با بوي خوش به زيارت برو.
خوش‌بويي و تميزي از اخلاق انبياست و براي زيارت اولياي الهي تاكيد بيشتري بر آن شده است.

- لباس تميز و آراستگي و خوشبو بودن
پوشيدن جامه نو و لباس تميز و استفاده از عطر، آداب ديگر تشرف به حرم‌هاي مطهر است. مرحوم فيض كاشاني به نقل از شيخ صدوق، يكي از آداب زيارت قبور ائمه در عراق و خراسان را همين نكته مي‌داند؛ مثلا در زيارت سيد الشهدا عليه السلام مي‌گويد: هر گاه به زيارت آن حضرت رفتي، از كنار فرات غسل كن، لباس‌هاي پاكيزه بپوش و پا برهنه به سوي حرم عزيمت كن.
ايشان در مورد زيارت حضرت كاظم (ع) در بغداد و زيارت امام رضا (ع) در طوس هم غسل و تميزي و پوشيدن لباس نو را بيان مي‌كند، و نيز در زيارت قبر عسكريين عليهما السلام در سامرا هم همين توصيه را دارد.: ... فاغتسل و تنظف و البس ثوبيك الطاهرين.
از آنجا كه حالت روحي و جسمي و ظاهر و باطن در يكديگر تاثير متقابل دارند، نوع لباس و وضع ظاهري زائر در پديد آمدن حال مناسب روحي و ايجاد نشاط معنوي موثر است. لباس تميز و نو هم همين اثر روحي را دارد. به علاوه، حرمت‌گذاري به شخصيتي كه به ديدارش مي‌رويم، بخشي هم در آراستگي ظاهر و مرتب و معطر بودن لباس و سر و وضع جلوه مي‌كند.

- وقار و طمانينه
آرامش و وقار ظاهري، نشانه طمانينه دروني است. رفتار شتاب‌زده هم گويي باطن آشفته و نابسامان است. در توصيه مربوط به زيارت آمده است كه با وقار و آرامش راه برويد، قدم‌ها را كوچك برداريد، حالت طمانينه داشته باشيد، با حالت ذكر و تسبيح و تكبير، وارد حرم و مزار شويد. اينها جهات شكلي و آداب ظاهري است كه در باطن و درون زائر هم اثر مي‌گذارد.
در حديثي، امام هادي عليه السلام هنگام آموختن زيارت جامعه كبيره به موسي بن عبدالله نخعي، پيش از بيان متن زيارتنامه به وي فرمود: هر گاه وارد حرم شدي و قبر را ديدي، بيست و سي بار، الله اكبر بگو، سپس كمي جلو برو، در حالي كه همراه با آرامش و وقار باشي، فاصله گام‌هايت را كوتاه كن، بايست، بازهم سي بار تكبير بگو، سپس نزديك قبر برو، چهل بار تكبير بگو، سپس بگو: السلام عليكم يا اهل بيت النبوه..

- خضوع و خشوع
از جمله آداب زيارت، داشتن خضوع و خشوع هنگام زيارت است. خشوع ، حالتي قلبي و دروني است كه از معرفت و محبت به يك مقام و شخصيت در دل ايجاد مي‌شود. تاثير عظمت او در قلب، حالتي پديد مي‌آورد كه رعايت احترام در ظاهر را در پي‌دارد؛ حتي نوع ايستادن، نشستن، نگاه كردن، سخن گفتن، وارد و خارج شدن، همه تحت تاثير آن حالت دروني است.
هر چه معرفت به مقام پيشوا زيادتر باشد، خشوع دل هم عميق‌تر و بيشتر و رعايت ادب و خضوع ظاهري هم افزون‌تر خواهد شد. اينكه بعضي هنگام خروج از حرم، عقب عقب مي‌روند و حاضر نيستند پشت به ضريح كنند و بيرون روند، جلوه ا‌ي از همين خضوع و ادب ظاهري است كه ريشه در درون دارد.
زائر بايد خود را در محضر امام حس كند و امام را ناظر و مراقب رفتارش ببيند و چنين تصور كند كه از راه دور آمده و اجازه يافته به حضور معصوم برسد. در اين حال، چه حالتي خواهد داشت؟
وقتي تربت پاك و مطهر ولي خدا مقدس است، زائر بايد به تناسب قداست مكان و جايگاه شئون آنجا را رعايت كند. خداوند به حضرت موسي فرمان مي‌دهد كه اي موسي! تو در وادي مقدس طور كفش‌هايت را درآور.
همين نكته سبب شده كه بزرگان در توصيه‌هاي خود بر بيرون آوردن كفش در حريم قدسي زيارتگاه‌ها تاكيد كنند و خودشان هم در عمل، پابرهنه به حرم‌ها مشرف شوند.

- ذكر تكبير و تسبيح
از آدابي كه براي زيارت مرقد‌هاي مطهر بيان شده، گفتن تكبير و تهليل هنگام تشرف است. ياد خدا و حمد و ستايش او و ذكر توحيد و تسبيح و تنزيه، هم توجه دادن به عظمت خداوند است؛ چرا كه عظمت چنين شخصيت‌هايي در عبوديت و تواضع در پيشگاه خداست، هم نوعي تعديل نگاه و توجه انسان زائر است تا درباره اين پيشوايان الهي، دچار غلو نشود و نسبت‌هاي غلوآميز ندهد و محوريت توحيد در همه مسايل حفظ شود.
مثلا در زيارت امام حسين (عليه السلام) روايت شده كه قبل از زيارت و در بدو ورود، حتي وقتي به فرات مي‌رسد تا غسل زيارت كند، صد مرتبه الله اكبر، صد مرتبه لا اله الا الله و صد مرتبه صلوات بگويد. نيز در روايت است: هنگام زيارت وقتي مقابل قبر امام معصوم قرار گرفت، بگويد: لا اله الا الله وحده لا شريك له ثواب بسيار براي او نوشته مي‌شود.
ذكر گفتن و خدا را به يكتايي ستودن و او را بزرگ شمردن، در همه حال خوب است و در حرم‌هاي مطهر اوليايي كه مظهر اخلاص و توحيد و ذكر و تسبيح‌اند، خوب‌تر.

- اذن دخول خواندن
اذن دخول هنگام زيارت، يكي ديگر از آداب است. اين اقتضاي ادب است كه بي‌اجازه وارد حريم حرم نشويم و با خواندن اذن ورود، هم اداي احترام كنيم، هم دل را آماده‌تر سازيم.
دقت در متن اذن دخول ‌هاي رويت شده، آموزنده نكاتي است كه در افزايش ايمان و معرفت و توجه زائر به موقعيتي كه در آن قرار دارد و كسي كه به زيارتش آمده، موثر است. حضور در مكان هاي مقدس با توجه به اين حقيقت و معارف و فضايل، زمينه ساز فيض بيشتر در زيارت است.

- عتبه بوسي
احترام و ارج نهادن به جايگاه والي حرم‌هاي مطهر، گاهي هم به بوسيدن در و درگاه به هنگام ورود است. در برخي سروده‌هاي عالمان عارف درباره زيارت نيز به اين عتبه بوسي و ابراز تواضع و اداب و محبت اشاره شده است.
علامه مجلسي سخن شهيد اول را در اين مورد به عنوان يكي از آداب زيارت نقل مي‌كند و مي‌افزايد كه دليل مستندي براي استحباب بوسيدن آستان و درگاه نداريم، ولي سجود براي خدا به عنوان شكر الهي بر اين توفيق، مانعي ندارد.
البته بايد توجه داشت كه بوسيدن زمين و درگاه به عنوان احترام و شكر، نبايد به عنوان سجده بر امام تلقي شود و بهانه‌ به دست مخالفان نيفتد تا چنين وانمود كنند كه شيعيان در پيشگاه امامان خود سجده مي‌كنند؛ در حالي كه سجده بر غير خدا جايز نيست. بوسيدن زمين به شكرانه توفيق الهي و بر نعمت زيارت، غير از سجده به يك انسان است. صورت بر زمين نهادن يا بوسه بر آستان زدن، نهايت ادب و ارادت و محبت به يكي از اولياي مقرب درگاه خداست و هيچ ربطي به شرك و پرستش غير خدا ندارد.

- حضور در كنار قبر و بوسيدن ضريح
ادب ديگر در زيارت، كه نشاني محبت و ارادت بيشتر است، نزديك شدن به قبر، دست نهادن به آن، بوسيدن و ابراز اشتياق است. داستان زيارت اربعين جابربن عبدالله انصاري و عطيه عوفي گواه اين زيارت عاشقانه است كه دست روي قبر سيدالشهدا نهاد و بر او درود و سلام داد.
در حديث امام صادق عليه السلام آمده است: كنار قبر پيامبر بر او صلوات و درود بفرستيد هر چند درود مومنان هر جا كه باشند، به او مي‌رسد.
مرحوم شيخ عباس قمي در مفاتيح الجنان، ضمن بحث از آداب زيارت به اين نكته اشاره مي‌كند كه برخي مي‌پندارند رعايت ادب به حريم امامت، به آن است كه زائر هر چه دورتر بايستد و به قبر و ضريح نزديك نشود. ايشان اين را وهم و اشتباه مي‌دانند و تاكيد مي‌كنند كه نزديك شدن به قبر و ضريح و بوسيدن آن يكي از آداب است.

- پرهيز از حرف‌هاي بيهوده و كارهاي لغو
ادب ديگر در تشرف به حرم‌هاي مطهر، پرهيز از هر كاري است كه مغير با ادب حضور است از جمله كلمات لغو و حرف‌هاي بيهوده و حركات سبك و ناپسند و دور از شان زيارتگاه. محدث قمي در مفاتيح الجنان (ادب بيست و يكم زيارت) مي‌گويد: ترك نمودن سخنان ناشايست و كلمات لغو و اشتغال به صحبت‌هاي دنيويه كه هميشه در هر جا مذموم است و قبيح و مانع رزق و جالب قساوت قلب است، خصوصا در اين بقاع مطهره...
آنچه در اين اماكن مطلوب است، آرامش و فضاي آرام است تا براي پيدايش حضور قلب و روح عبادت و زيارت موثر باشد. سر و صداهاي بسيار يا صلوات و زيارت بلند بلند، مخل اين حالت است و رشتي پيوند و اتصال زائران ديگر را از هم مي‌گسلد.

- خواندن زيارت ماثوره
تاكيد بر آن است كه در زيارت‌ها، بيشتر از متون زيارتي نقل شده از ائمه معصوم (عليه السلام) استفاده شود كه به آن گونه دعاها و زيارت‌هاي مستند ماثوره گفته مي‌شود. زيارت اربعين، زيارت جامعه كبيره، زيارت امين الله، زيارت حضرت معصومه سلام الله عليها و بسياري از زيارتنامه‌هايي از ائمه اطهار نقل شده و كلام امام است. خواندن اينها بهتر از متون زيارتي ديگر است. مضاميني هم كه در اين گونه زيارتنامه‌ها است، متعالي‌تر است و از زبان اولياي الهاي تراويده است.

- دعا و تلاوت و عبادت كنار قبر
نماز در برخي مكان‌ها فضيلت و ثواب بيشتري دارد، يكي هم در حرم‌هاي مطهر معصومان غير از اصل نماز خواندن كه مطلوب است، خواندن نماز و اهداي آن به روح امام يا شخصيتي كه مورد زيارت است، فضيلت دارد و به آن نماز زيارت گفته مي‌شود كه دو ركعت، گاهي هم چهار ركعت يا شش ركعت (دو ركعت دو ركعت) است و اغلب توصيه شده پس از زيارت خوانده شود و بعد از آن نماز، حاجت‌ها را از خدا بطلبند.

- زيارت وداع و خداحافظي
از آداب زيارت، وداع در آخرين روز يا آخرين لحظات است. براي زائري كه ايامي در جوار يك مرقد مقدس به سر برده و بارها به زيارت مشرف شده است، دل كندن از شهر محبوب دشوار است.
حس و حال زائر هنگام وداع، بايد به گونه‌ي باشد كه دستاوردهاي نفيسي از اين زيارت برداشته و حال او بهتر از گذشته شده باشد و با انسي كه به حرم و صاحب حرم پيدا كرده، وداع برايش مشكل باشد، ولي به هر حال خداحافظي هنگام برگشت، جز آداب مسافرت و زيارت است و نشاني احترام به صاحب خانه و صاحب مرقد.
زائر وقتي زيارت خود را انجام داد و از نظر روحي اشباع شد، چه در مكه و مدينه باشد، چه در نجف و كربلا يا هر شهر زيارتي ديگر، خوب است كه زود خداحافظي كند و برگردد، تا شوق و علاقه همچنان در دل بماند و زدگي و خستگي ايجاد نشود. اين همان گسستن براي پيوستن دوباره است.
بيستم شهريور مصادف با پنجم ذي قعده در تقويم رسمي كشور به نام روز تجليل از امامزاده ها و بقاع متبركه نامگذاري شده است.
* برگرفته از پايگاه اطلاع رساني امامزاده ها
فراهنگ (۲)**۱۸۸۳**۱۵۸۸