زندگي مدرن امروز با خود تنش ها و مشكلات پيچيده اي را به همراه دارد كه معرفي و ترويج سيره ائمه معصومين (ع) مي تواند راهكاري كارآمد و اثربخش در ترميم و التيام اين مشكلات باشد، زيرا سلوك آن بزرگان برگرفته از چشمه زلال وحي و تعاليم آسماني است و با بهره گيري از ظرفيت هاي هنري و فرهنگي مي توان اين ارتباط آسماني براي ارايه راه نجات استفاده كرد.
امام هشتم ، هم چون ديگر اسلاف نوراني خويش و خلف هاي معصومش، آيينه اي تمام عيار از اخلاقيات و آموزه هاي ديني است و البته نقش پررنگ آن بزرگوار در شكل گيري ، رشد و پختگي فرهنگ ناب و اصيل كشورمان ، ايران بي بديل است.
اين تاثير در همه ي ابعاد قابل ردگيري است ولي آن چه در اين گزارش به شكلي مجمل به آن پرداخته شده در حوزه فرهنگ عمومي و هنرهاي نمايشي و نقاشي است.
** تاثير در فرهنگ عمومي و مذهبي
هر چند كه زيارت مكه، كربلا و عتبات عاليات همواره مورد توجه بوده است اما در پرتو وجود مبارك امام رضا (ع) و بارگاه ملكوتي ايشان رويكرد به زيارت و توجه به گردشگري مذهبي در ايران دچار تحول شد.
راه اندازي كاروان هايي كه به قصد زيارت امام رضا (ع) از اقصي نقاط كشور به سمت مشهد حركت مي كردند يكي از اين تحولات است كه با وجود مشقت ها و سختي هاي فراوان انجام مي شد و اين رويكرد خود منشا تحولات و خلق آثار علمي و فرهنگي و ادبي فراواني در فرهنگ ايراني بوده است .
** اثر وجود مبارك امام هشتم بر حوزه نمايش
شبيه خواني و تعزيه جلوه اي تابناك از هنر نمايشي ايران است ،اين هنر برگفته از اعتقادات و ايمان قبلي مردم به اهل بيت (ع) است .
هر چند كه تعزيه بر مبناي واقعه عاشورا شكل گرفت ولي رفته رفته بر اساس زندگي ساير ائمه نيز مجالس تعزيه اجرا مي شد كه از ميان امامان معصوم ،بعد از امام حسين (ع) ،امام رضا(ع) بيشترين محورهاي موضوعي تعزيه را به خود اختصاص داده كه بر اساس زندگي اين بزرگوار و همچنين وقايع مربوط به پس از شهادت ايشان بصورت متون نمايشي تعزيه در اختيار علاقه مندان قرار گرفت.
تعزيه شكل تكامل يافته مراسم و سوگواري‌هاي مذهبي است كه از قرون اوليه اسلامي در ايران رواج يافت .
از زمان عضدالدوله ديلمي در قرن چهارم هجري، به راه انداختن دسته‌هاي عزاداري رواج يافت و اين دسته‌ها شعرهايي را در ذكر مصايب شهداي كربلا مي‌خواندند.
اين اشعار كه گاه بصورت سوال و جواب خوانده مي‌شد بعدها در شكل گيري گفت وگوي نمايش‌هاي ديني نقش عمده‌اي را بخود اختصاص داد .
اين آيين ها در دوره صفوي، شكل و هيبت منظم و سازمان يافته اي پيدا كرد و بتدريج با نوشته شدن حماسه‌هاي مذهبي و كتاب‌هايي در مدح و منقبت خاندان پيامبر (ص) و نيز ظهور پديده‌ها و عناصر فرهنگي، سياسي، اجتماعي و مراسم ديگر چون روضه خواني، واقعه گويي، نقالي، مناقب خواني، حمله خواني سير تكاملي طي كرد.
البته تعزيه و تعزيه خواني در تمام مناطق ايران در يك زمان و به يك شكل رواج نيافت و از نظر كيفيت و شيوه اجرا يكسان نبود.
يك شكل از تعزيه هاي مربوط به امام رضا (ع) در خصوص دوران حيات آن حضرت است كه مجلس تعزيه شهادت امام رضا (ع) و امام موسي ابن جعفر(ع) از آن جمله است.
ساختار مجلس تعزيه شهادت امام رضا (ع) بدينگونه است كه امام از مدينه به طوس در حال حركت است و اتفاقاتي براي ايشان در طول مسير رخ مي دهد و پس از حضور در طوس اتفاقات ديگري براي امام به وجود مي آيد و در نهايت با شهادت امام تعزيه به پايان مي رسد .
شيرازه اصلي اين مجلس تعزيه خواني ، سفر امام هشتم به ايران و شهادت او است اما در اين بين اتفاقاتي مثل شفا دادن كور، ديدار با مرد سلماني و ملاقات او هنگام مرگ، ضمانت آهو ، شرمساري صياد، و مكر پيرزن براي ضربه زدن به شخصيت امام رضا (ع) ، فرازهايي از اين روايت است .
اين فرازها به رغم ارتباط با يكديگر، ساختمان و قصه‌اي مستقل دارد و هر يك داراي آغاز، ميانه و پايان است .
در مجلس شهادت امام رضا (ع) داستان‌هاي فرعي در بستر داستان اصلي قرار گرفته بطوري كه هيچ گاه پراكندگي در خط داستاني احساس نمي‌شود.
اين تكنيك داستان پردازي به زيبايي توانسته بدون انقطاع ذهني مخاطب از داستان اصلي، توجه او را به خرده داستان‌هاي نمايش نيز جلب كند.
شكل ديگري از تعزيه ها، مربوط به ماجراهاي دوران حيات امام رضا (ع)است ولي حضور آن حضرت به صورت عيني در اين مجالس ديده نمي شود كه مجالس تعزيه عزيمت امامزادگان جليل القدر از مدينه براي ديدار امام رضا (ع) كه در راه كشته مي شوند از آن جمله است .
مجلس تعزيه شاهچراغ كه در مورد حضور برادر امام رضا( ع ) در ايران و چگونگي شهادت ايشان است و تعزيه هاي مربوط به امامزاده هاي مدفون در ايران از ديگر تعزيه ها با اين مضومن است.
برخي از تعزيه ها نيز به ماجراهاي مربوط به پس از شهادت امام رضا (ع) پرداخته اند كه اين نوع با فرهنگ ايراني سنخيت بيشتري دارد و در آنها حضور امام رضا (ع) را به صورت امام غيبي مشاهده مي كنيم.
ماجراهاي اين مجالس بيشتر مربوط به زيارت بارگاه امام هشتم و اتفاقاتي است كه براي زايرين رخ مي دهد و دراين مجالس فرهنگ هاي مختلفي همچون چاوشي خواني و قافله زوار وجود دارد كه به صورت كلي نمايانگر فرهنگ اصيل ايراني هستند.
تعزيه زوار تركمن كه ماجراي خانواده اي كه براي زيارت امام رضا( ع ) عازم خراسان است و در راه دچار راهزنان مي شوند و توسط امام رضا (ع) نجات مي يابند را حكايت مي كند از جمله اين تعزيه هاست .
تعزيه هرمز چاريار، ماجراي مرد تاجر سني مذهبي كه براي تجارت وارد مشهد مي شود و به اطرافيان مي سپارد مراقب آن باشند كه پسرش به زيارت امام رضا (ع) نرود كه البته چنين عملي از سوي پسر انجام مي شود و آن پسر در حرم امام رضا (ع) با مرد درويشي آشنا مي شود.
تعزيه زوار غريب ، ماجراي عزيمت زايري است كه براي زيارت كربلا همراه كارواني به راه مي افتد و در راه از قافله عقب مي ماند و به صورت نا خواسته به قافله مشهد مي پيوندد از ديگر تعزيه هاست.

** تاثير حضور امام رضا( ع ) بر نقاشي ايراني
پرده خواني و پرده نگاري از هنرهاي خاص و منحصر به فرد ايراني است، كه در بستر اعتقاد مذهبي و عشق به امامت و ولايت در ايران رشد و نمو يافت و در رونق هنر نقاشي روي پارچه از يكسو و هنر انتقال پيام در كشورمان نقشي محوري داشته است .
اين هنر خيلي سريع به محافل و مجالس راه يافت و مورد توجه مردم قرار گرفت ،در پر تو اين هنر اسلامي، پرده خوانان با نصب پرده هاي قهوه خانه اي به بيان جايگاه ائمه و تبيين ارزش هاي اخلاقي مي پرداختند .
بازگويي واقعه كربلا و بيان زندگي امام رضا (ع) و كرامات ايشان همواره دو محور اصلي پرده خواني بوده است .
پرده خواني در واقع به عنوان يكي از جلوهاي هنر ايراني در بستر اعتقادات مذهبي و عشق به ائمه اطهار (ع) فرصت بروز يافت و بيشترين نيت و هدف آن تبين پيام قيام حسيني و جايگاه ائمه بوي‍‍‍ژه كرامات امام هشتم بوده كه اين امر نيز به ارتقاي هنر نگارگري و ارتباط تصويري ايران زمين كمك شاياني كرده است .
در پرده خواني، نقال داستان خود را از روي تصويري كه روي پرده كشيده شده است شرح مي‌دهد.
موضوع تصاوير پرده خواني به طور كلي به دو بخش قابل تقسيم است ، نخست ، استان‌هاي كهن ايران و حماسه‌هاي ملي و بخش دوم ، حماسه‌هاي مذهبي و داستان‌هايي از زندگي امامان معصوم و مصايب شهادت امام حسين (ع) و ياران آن حضرت است .
در بين پرده خواني‌هاي مذهبي مي‌توان به پرده سفر امام رضا (ع) و شرح معجزات وي از جمله شفا دادن كور، ضمانت آهو و داستان نجات زاير غريب اشاره كرد.
خلق مينياتورهايي با موضوع امام رضا(ع ) توسط هنرمندان از ديگر موارد مربوط به تاثير آن حضرت بر نقاشي ايراني است.

‌ ** بازتاب وجود حرم مطهر رضوي بر هنر عكاسي
در هرخانه و كاشانه اي عكس يادگاري از اهل خانه در ديوارهاي منازل وجود دارد كه در حرم رضوي گرفته شده است .
اين عكس ها با پيش زمينه نقاشي شده از حرم رضوي و ماجراهاي مربوط به امام رضا (ع) تهيه شده كه زايرين با پوشيدن لباس هاي خاص سنتي ؛ در كنار ماكت هايي از حيواناتي همچون آهو و شير عكس زيارتي تهيه مي كنند .
در عكاسي زيارتي مهم‌ترين مسئله و محور اصلي، پس‌زمينه است، پيشينه استفاده از پرده، به عنوان پس‌زمينه در عكاسي، به همان ابتداي شروع عكاسي برمي‌گردد.
از عللي كه براي استفاده از پرده گفته شده است، يكي الهام گرفتن از نقاشي پرتره و سپس راهي براي جداسازي موضوع از فضاي اطراف آن و جلب تمامي توجه به سوژه موردنظر بوده است.
اما در عكاسي زيارتي پرده وسيله‌اي براي بيان زيبايي و بازسازي دنياي خيال است.
پرده‌هاي زيارتي خيال‌انگيزند، فضاهاي ذهني و آرمان هاي مذهبي با هم همراه مي‌شوند تا عكسي گرفته شود كه حضور واقعي را گوشزد كند .
رنگ‌آميزي عكس‌هاي سياه و سفيد در عكاسخانه‌هاي حرم بارگاه بسيار رايج بوده است ، معمولاً پس‌زمينه پرده‌ها را رنگ‌آميزي مي‌كردند تا به واقعيت فضا نزديك‌تر شوند.
با ورود فيلم‌هاي رنگي و ثبت رنگ‌ها در عكاسي ديگر نيازي به رنگ‌آميزي عكس‌ها نبود و فيلم رنگي در عكاسخانه‌هاي حرم ـ بارگاه مورد استقبال فراوان قرار گرفت.
البته عكاسي در خود حرم، توسط عكاسان سيار ادامه داشت و بعضي از عكاسان مي‌توانستند نزديكان خود را كنار گنبد يا مناره‌ها ببرند و در حال زيارت از آنها عكس بگيرند و اين كار اكنون با محدوديت هايي روبرو است .
به جز پرده كه از مهم‌ترين ابزار عكاسي زيارتي بوده است ، صحنه‌آرايي‌ها و استفاده از لباس‌هاي مذهبي و سنتي در عكس هاي مذهبي و زيارتي مورد توجه خاص بوده است .
زائران مي‌خواهند در تصاوير، خالصانه‌ترين لحظه زيارتي خود را با حالات مذهبي و نيايش به تصوير كشند؛ با دست‌هايي بر روي سينه و يا با نگاه متوسلانه به بارگاه حضرت، خلوص هرچه بيش‌تر خود را در برابر امام رضا (ع) ثبت كنند و با داشتن اين عكس ديگران را در رابطه روحاني خود شريك كنند.
پوشش‌ها و صحنه‌آرايي‌ها به تجسم هرچه بيشتر واقعيت ذهني مردم كمك مي‌كند. لباس‌هاي عربي يا لباس‌هاي درويشان به همراه كشكول و تبرزين همه نشانه‌هايي است كه زائر را از عصر خود جدا مي‌كند و به گذشته و زندگي گذشتگان ارتباط مي‌دهد، زيرا مي‌خواهد از حيث نشانه‌هاي ظاهري نيز به ياران امام رضا (ع) نزديك شوند.
بعد از رواج دوربين ديجيتال و استفاده از نرم‌افزار فتوشاپ و شكل گرفتن عكس در فضاي مجازي، نگاه متفاوتي در كارها ايجاد شده است.
پرده‌ها كه پر از رمز و نشانه‌هاي زيارتي بود اكنون كم‌تر استفاده مي‌شود؛ پرده‌هاي زيارتي فقط نشانه‌اي از گذشته عكاسي حرم بارگاه‌ها در عكاسخانه است و بيشتر مردم خواهان آنند كه عكس‌شان با عكس‌هاي موجود در حرم، صحن و بارگاه مونتاژ كامپيوتري شود تا آنها در فضايي واقعي‌تر قرار گيرند.
ثبت واقعيت و حضور مادي مهم‌تر از فضاهاي ذهني زائر است. در اين عكس‌ها نشانه‌ها و حالت هاي مذهبي خيلي بندرت ديده مي‌شود. عكس شخص را به همراه عكس‌هاي مختلف كه از حرم موجود است طوري مونتاژ كامپيوتري مي‌كنند كه فرد كنار حوض يا سقاخانه بنشيند يا كنار ضريح بايستد.
پيشرفت و تغيير فناوري و شكل گرفتن عكس در فضاي مجازي حال و هواي اين نوع عكاسي را تغيير داده است.
اما عكس زيارتي همچنان در فرهنگ عامه جلوه اي خاص دارد و سرشار از پيام است .

** بازتاب داستان هاي مذهبي بر تحول هنر نقالي
دهخدا واژه نقال را اضافه ‌گو ـ قصه خوان ـ كسي كه قصه و حكايت بيان مي‌كند ـ كسي كه در قهوه خانه‌ها و مجامعي از اين قبيل داستان‌هاي حماسي و سرگذشت پهلوانان و عياران را به آهنگي خاص نقل مي‌كند معني كرده است.
نقالي از جمله نمايش‌هاي مستقل است كه پس از اسلام شكل گسترده و نمايشي پيدا كرد، ريشه نقالي به قوالي پيش از اسلام باز مي‌گردد، هر چند مهمترين تفاوت اين دو گونه نمايشي مربوط به اجراي آنهاست.
قوالي با ساز همراه بود ولي در نقالي، بدون ساز و با تكيه بر بازيگري، شرح و بيان نقال اجرا مي‌شد.
نقل‌ها از لحاظ مضمون به چهار دسته اصلي تاريخي، اسطوره اي و حماسي ؛ پهلواني ؛ غنايي و ديني و مذهبي تقسيم مي شوند.
بخش قابل توجهي از نقل‌هاي مورد استفاده در نواحي ايران از مضمون ديني و مذهبي برخوردار است و اين گروه از نقل‌ها به اشكال مختلفي مسايل اعتقادي را مورد توجه قرار داده و به باز پروري آنها مي‌پردازند.
بعضي از نقل‌هاي مذهبي به طور مستقيم تعدادي از احاديث قرآني يا روايات ديني و مذهبي را به عنوان جوهر اصلي خود برگزيده‌اند.
نقل سرگذشت حضرت يوسف، نقل معجزات حضرت علي (ع)، نقل موسي پيامبر، نقل در آتش شدن حضرت ابراهيم، نقل معجزات حضرت امام رضا (ع) مهمترين اين گونه نقل‌ها است كه در نوروزخواني نيز مورد استفاده قرار مي‌گرفت.
به طور مثال در نقل‌هاي مربوط به امام رضا (ع) داستان سفر ايشان از مدينه به طوس مورد توجه قرار مي‌گرفت. مهمترين ويژگي اين نقل‌، افزودن شاخ و برگ‌هاي عاميانه به اصل داستان و آوردن معجزات و كرامات امام رضا (ع) است.
گروه ديگري از اين نقل‌ها مستقيما در رابطه با معنويات خاص و يا كرامات انبياء، اوليا و امامان شيعه است كه نقل ضامن آهو از جمله آنهاست كه داستان آن حكايت ضمانت امام رضا (ع) نزد صياد جهت آزاد سازي آهويي است كه بره شيرخواره‌اش در انتظار او است.

** اثر وجود مبارك امام هشتم بر آيين نقاره كوبي و هنر موسيقي
اين آيين در صحن مطهر علي بن موسي الرضا (ع)اجرا مي شود و اكنون به عنوان يكي از گونه هاي هنر موسيقي ايراني به شماره مي آيد و از آنجا كه سازهايي همچون نقاره و كرنا از سازهاي فولكلور خراسان محسوب مي شود و از بركت وجود امام هشتم رنگ و بوي مذهبي به خود گرفته اند .
نقاره كوبي كه قبل از طلوع و بعد از غروب خورشيد به عنوان استقبال و بدرقه خورشيد انجام مي شد بعدها در مراسم ديگري همچون نشان دادن شكوه پادشاهي، جشن ها و اعياد ، اعلام فتوحات و آمادگي براي نبرد نيز به كار رفت و رفته رفته بر موسيقي محلي نيز تاثيري شگرف گذاشت.

** تحول در مناقب خواني ، متاثر از امام هشتم
سروده‌هاي شعرا در مدح و منقبت امامان معصوم توسط گروهي كه مناقب خوان ناميده مي‌شدند، براي مردم كوچه و بازار خوانده مي‌شد.
مناقب خوان ها شبيه مداحان عمل مي‌كردند با اين تفاوت كه كار آنها محدود به اوصاف امامان شيعه است و در اين زمينه به نقل حديث و روايت و داستان‌هاي حماسي و مذهبي مي‌پرداختند، به همين دليل اين قبيل اشعار را مبداء اصلي حماسه نامه‌هاي مذهبي مي‌دانند.
در منقبت خواني‌هاي استان خراسان درباره كرامات امام رضا (ع) اشعاري خوانده مي‌شد. اين اشعار اگر چه عاري از داستان‌هاي حماسي بودند ولي از لحاظ آموزشي و اخلاقي نكات مهمي را در بر داشتند.
اين اشعار كه با حمد خداوند و نعمت پيامبر اسلام (ص) و حضرت علي (ع) شروع مي‌شدند به بيان فضايل اخلاقي امام رضا (ع) بدون بيان داستاني زندگي ايشان مي‌پرداختند.
بدون شك دامنه اثرگذاري وجود مبارك پيامبر اعظم اسلام (ص) و اهل بيت (ع) بر اوضاع فرهنگي ، سياسي ، اقتصادي و اجتماعي ايران اسلامي يك گستره بي كرانه است و پرداختن به همه ابعاد آن در قالب يك منظوه ممكن نمي شود ولي آب دريا را اگر نتوان كشيد/ هم به قدر تشنگي بايد چشيد.
۷۱۱۵/۵۵۶/۶۱۰
گزارش از اسماعيل مجللي