عمق اين فاجعه به اندازه اي بود كه رسانه ها و خبرگزاري هاي خارجي نيز به دفاع از مردم برخاسته و در برابر كشتار بي رحمانه مردم به دست رژيم موضع گرفتند.
**** زمينه هاي شكل گيري قيام ۱۷ شهريور
عليرضا ملايي در شماره نخست نشريه متين در سال ۱۳۷۷ ،مقدمات قيام ۱۷ شهريور را اينگونه توصيف مي كند :«از نظر سياسي شروع نهضت امام خميني (ره) و مبارزات بي بديلش در آغاز دهه ۱۳۴۰ و قيام ۱۵ خرداد ، اسلام سياسي را در سطحي گسترده روياروي رژيم قرار داد و سرانجام در ميان مجموعه مخالفان سياسي رژيم ، جايگاه استوار و خدشه ناپذير آن راتثبيت كرد و به عنوان خمير مايه فكر انقلاب توانست همه جريان هاي موجود را با خود هموار ساخته يا به حاشيه براند.
وي ادامه مي دهد : در پي سياست سركوب خونين رژيم در اواخر بهار تا اواسط تابستان ۱۳۵۷ از شدت و گستره اعتراض ها و فعاليت هاي مخالفان تا حد زيادي كاسته شد و در تيرماه همان سال اوضاع كشور كاملا رو به آرامش نهاد.
ناظرات خارجي ، مفسران سياسي و كارشناسان رژيم به اين جمع بندي دست يافتند كه شاه پس از يك رشته درگيري با شورشيان و سركوب مخالفان از دي ماه ۱۳۵۶ تا خرداد ۱۳۵۷ ،اكنون ابتكار عمل را به دست گرفته و كاملا بر اوضاع مسلط گشته است و اكنون هيچ خطر جدي رژيم را تهديد نمي كند.»
يكي از مصاحبه هاي شاه مويد اين مطلب است:
وي ۱۲ مرداد ۱۳۵۷ در مصاحبه با راديو فرانسه اعلام كرد: « هيچ قدرتي توان كنار نهادن مرا نخواهد داشت چون ۷۰۰ هزار نيروي مسلح از من پشتيباني مي كنند ، همه كارگران و اكثريت مردم پشت سرم هستند و من قدرتمندم.»
همه چيز در ظاهر آرام بود تا اينكه سينما ركس آبادان در شب ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ دچار آتش سوزي شد و تقريبا تمامي تماشاچيان در آتش سوختند.
تلاش هاي دولت «آموزگار» براي توجيه ماجرا و انتصاب آن به مذهبيان تندرو و رفع اتهام از حكومت بي نتيجه ماند.
«پرويز راجي»يكي از درباريان آن زمان درصفحه ۲۴۳ كتاب خاطرات خود با عنوان «خدمتگزار تخت طاووس» مي نويسد : ... دولت مي گويد كه اين حادثه يك خرابكاري بوده كه توسط عناصر متعصب كوردل – و همان كساني كه سينما را محل فساد مي دانند – انجام گرفته است.
با بركناري دولت آموزگار دولت «شريف امامي» با شعار « آشتي ملي » بر سركار آمد .
شريف امامي با ارائه اقدامات اصلاحي از قبيل تغيير تاريخ شاهنشاهي و بستن كازينوهاسعي كرد به نوعي تلاطم بوجود آمده را كنترل كند اما موضوع گيري هاي به موقع امام خميني (ره) در آن ايام اين طرح رژيم را نقش برآب كرد.
با اتمام ماه رمضان سال ۵۷ مراسم عيد فطر به بزرگترين تظاهرات مسالمت آميز تا آن زمان بدل شد ، مردم مسلمان كه براي برگزاري مراسم نماز به تپه هاي قيطريه رفته بودند پس از اتمام نماز عيد سرتاسر خيابان دكتر شريعتي را به سمت مردم شهر پيمودند و براي نخستين بار شعار «درود بر خميني » و فرياد «مرگ بر شاه» را سردادند.
رژيم نيروهاي مسلح خويش را براي مقابله به صحنه فرستاد كه با دادن گل توسط مردم عملا خلع سلاح شد و تنها نظاره گر اين حركت عظيم شدند.
تظاهرات ۱۳ شهريور مقدمه برگزاري تظاهرات ۱۶ شهريور شد و «فردا ۸ صبح ميدان ژاله » حرفي بود كه دهان به دهان در بين مردم رد و بدل شد.
**** جمعه سرخ ۱۷ شهريور
دولت در مقابل اين حركت در تهران و چند شهر بزرگ از صبح ۱۷ شهريور تا زمان نامعلومي حكومت نظامي اعلام كرد اما از آنجا كه نخستين اعلام حكومت نظامي در ساعت ۶ صبح ۱۷ شهريور بود بخش اعظمي از مردم كه از ساعات اوليه صبح در ميدان ژاله جمع شده بودند از آن اطلاع نداشتند .
زماني كه تلاش ارتش براي متفرق سازي مردم بي نتيجه ماند درگيري آغاز شد و مردم بي دفاع به رگبار بسته شدند.
شواهد ثبت شده از آن روز نشان مي دهد كه صداي تيراندازي كه از ساعت ۹ صبح شروع شده بود تا پاسي از شب ادامه داشته است .
منابع رسمي آن زمان تعداد قربانيان را ۸۷ تن و زخمي شدگان را ۲۰۵ نفر اعلام كردند اما جبهه مخالف آن را به هيچ عنوان ارقام واقعي ندانست و تعداد شهدا را بين ۳ تا ۵ هزار تن برآورد نمود.
«حسن خسروآبادي » رييس مركز روابط عمومي و اطلاع رساني بنياد شهيد و امور ايثارگران كشور آمار ثبت شده از شهداي قيام ۱۷ شهريور تهران را ۷۷ شهيد عنوان كرد كه شامل ۶۷ شهيد از تهران ، ۵ شهيد از قم ، ۱ شهيد از كرج و ۴ شهيد از شهرستانهاي اطراف تهران بوده است.
اگرچه به اذعان اكثر مورخان در خصوص آمار دقيق شهداي اين روز تاريخي به آمار دقيقي موجود نيست اما در هر حال حركت رژيم آن چنان شنيع و زشت بود كه شائبه استفاده از كماندوهاي رژيم صهيونيستي درلباس سربازان ايراني را براي ارتكاب اين جنايت تقويت مي كرد.
پس قيام ۱۷ شهريور شاه «شريف امامي» را بركنار و دولت نظامي ارتشبد «ازهاري» روي كار آمد ، اما ديگر نه حكومت نظامي هاي پي در پي و نه دور كردن امام امت و تبعيد ايشان از نجف به پاريس ديگر نتوانست جلوي سيل خروشان مردم را بگيرد.
مردم با روحيه شهادت طلبانه خود اينبار چون قيام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ اجازه ندادند كه رژيم شاهنشاهي بتواند با دسيسه و فريب يا ايجاد ترس خروش حق طلبانه مردم را خاموش كند.
انقلابيون از همان فرداي ۱۷ شهريور پيكر پاك شهداي «جمعه سياه» را بردوش گرفتند و در خيابانهاي ملتهب تهران ، سفاكي عمال شاهنشاهي را در معرض ديد عموم گذاشتند.
«بي ترديد حماسه جاويدان ۱۷ شهريور هميشه و همواره چون آذرخش سرخي بر تارك انقلاب اسلامي ايران خواهد درخشيد و حقانيت و مظلوميت نهضت اسلامي ايران را در همه قرون و اعصار فرياد خواهد كرد.»
/۵۶۴/۱۷۴۶*