عظمت و غرور نهفته در اين بناي كهن به گونه اي است كه پس از گذشت افزون بر دو هزار و۵۰۰ سال از بنيانگذاري اين بناي سنگي، آثار به جا مانده در اين يادمان فرهنگي و تاريخي ، جهانگردان و تاريخ پژوهان را در پاي اين ميراث گرانقدر بشري گرد هم مي آورد.
مجموعه كهن و تاريخي تخت جمشيد به عنوان خاستگاه تاريخ وتمدن كهن پارسي ، در فهرست آثار و ميراث فرهنگي بين‌المللي به ثبت رسيده و سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري و همچنين يونسكو بر آن نظارت دارند.
مجموعه تاريخي تخت جمشيد مشتمل بر كاخ‌هايي است كه در دوره پادشاهان ايران باستان بنا نهاده شده است و هر كدام از شاهان قسمتي از آن را بنا كرده‌اند و سرانجام اين بارگاه با عظمت به دست اسكندر مقدوني به آتش كشيده شد و از بين رفت، اما عظمت و شكوه آن همچنان ماندگار است.
تاريخ بناي تخت جمشيد به ‎ ۵۱۲سال قبل از ميلاد مسيح باز مي‌گردد و بر اساس آنچه در متون تاريخي آمده ، ساخت اين مجموعه تاريخي كهن ‎ ۱۵۰سال به طول انجاميده است ، بناي تخت جمشيد را اعراب شهر پارسه و يونانيان پرسپوليس مي‌نامند و اكنون نيز بسياري از گردشگران كه به ديدن تخت جمشيد مي‌شتابند آن را به نام پارسه يا پرسپوليس مي‌خوانند.
داريوش اول در سال ‎ ۵۱۸قبل از ميلاد بناي تخت جمشيد را آغاز كرد ، تالار آپادانا و كاخ تچر را بنيان نهاد، اين دو كاخ كه هنوز قسمت‌هايي از آن بر جا مانده ، زيباترين بخش سنگي مجموعه تخت جمشيد است كه بيننده را مسحور عظمت و شكوه خود مي‌كند.
پس از داريوش خشايارشاه پسرش تالار هديش را در مجموعه كهن تخت جمشيد بنا نهاد و طرح تالار بزرگ صد ستون نيز در زمان همين شاه ايراني بنيان گذاشته شد.
اردشير اول ديگر شاه ايراني تالار صد ستون را تكميل ساخت كه از آن براي پذيرايي از ميهمانان و اقوام و ملل مختلف كه به تخت جمشيد مي‌آمدند استفاده مي‌شده است.
كاخ صد ستون بزرگترين كاخ و مجموعه سنگي تخت جمشيد است كه در زمان داريوش اول ساخته شده كه از آن به عنوان كاخ بار نيز نام برده شده است.
كاخ آپادانا نيز كه محل برگزاري جشن‌هاي نوروزي بوده با زيورآلات گرانبها و طلا آذين‌بندي شده بود كه در تهاجم اسكندر همه اين جواهرات به يغما رفت و اكنون بخشهايي از اين جواهرات در موزه ملي نگهداري مي‌شود، كاخ آپادانا در محدوده‌اي كه ‎ ۳۶ستون دارد ساخته شده و ارتفاع هر ستون به حدود ‎ ۱۸متر مي‌رسد.
تالار شورا هم از بناهاي زيباي تخت جمشيد است كه از آن به عنوان تالار آيينه نيز نام برده‌اند، ديوارهاي صاف و صيقلي اين تالار از ويژگي‌هاي شگرف آن است كه بيننده را متوجه عظمت و شكوه خود مي‌سازد.
برخي انگيزه اسكندر مقدوني از ويران‌سازي تخت جمشيد را كينه توزي او نسبت به ايرانيان و تلافي ويراني شهر آتن به دست خشايارشاه مي‌دانند و برخي نيز به آتش كشيدن تخت جمشيد را يك پديده اتفاقي برمي‌شمرند.
آسيب‌هايي كه به تخت جمشيد وارد شده تنها به زمان آتش سوزي آن محدود نمي‌شود، اين بناي كهن در دوران‌هاي بعد و حتي زمان‌هاي اخير نيز آسيب‌هاي فراوان ديده است.
از جمله نكات قابل توجه در ساخت تخت جمشيد آن است كه همه كساني كه در احداث اين بناي سنگي فعاليت مي‌كرده‌اند حقوق و دستمزد دريافت مي‌كردند.
با كشف بيش از ‎ ۴۰هزار لوح گلي كه به عنوان اسناد تاريخي ساخت تخت جمشيد از آن ياد مي‌شود، معلوم شد سازندگان تخت جمشيد اعم از كارگران ، استاد كاران و معماران همگي مزد دريافت كرده‌اند.
اين الواح گلي كه در نوع خود نوعي اسناد حسابداري به شمار مي‌آيند فرضيه ساخت تخت جمشيد با استفاده از بيگاري رعايا و كارگران يا آنچه در مورد اهرام مصر گفته مي‌شود را نقض كرد و معلوم شد همه كساني كه در بناي تخت جمشيد نقش داشته‌اند از روي رغبت و با دريافت مزد كار كرده‌اند.
علاوه بر كارگران و معماران ايراني كارگران مصري ، يوناني ، عيلامي و كارگراني از ساير ملل نيز در تخت جمشيد كار كرده‌اند، از اين رو معماري تخت جمشيد نيز نوعي معماري آميخته با هنر معماري مصر ، يونان و معماري ساير ملت هاست كه روح ايراني و پارسي درآن دميده شده است.
اين موضوع نشانگر آن است كه تخت جمشيد علاوه بر اينكه جايگاه تمدن ايراني و پارسي و آشتي‌دهنده ملت‌ها و اقوام بوده است، خاستگاه عدالت و دادگري نيز بوده و هر كس مي‌توانسته دراين مكان به دادخواهي بپردازد.
برخي از زنان و دختران نيز كه در ساخت بناي تخت جمشيد مشاركت كرده‌اند گندم ، گوشت و ساير غلات و اجناس به عنوان دستمزد دريافت كرده‌اند ، از اين رو پرداخت دستمزد فقط شامل مردان نمي‌شده و زنان نيز در ساخت اين بناي كهن دستمزد دريافت كرده‌اند.
از جمله موارد ارزشمندي كه در تخت جمشيد به چشم مي‌خورد و قسمت‌هايي از آن بر جا مانده است، خطوط و كتيبه‌هاي تخت جمشيد است، اين كتيبه‌ها مردم را به رعايت قانون، پرستش اهورا مزدا دعوت كرده و همه چيز را در قدرت و عظمت اهوارا مزدا دانسته است.
خيرخواهي براي مردم و ملل، دعوت به صلح و قانون مداري و توجه به حقوق شهروندي نيز از جمله مواردي است كه از سنگ نوشته‌هاي تخت جمشيد بدست مي آيد.
اين كتيبه‌ها و الواح به زبان‌هاي پارسي و عيلامي نوشته شده و رد پايي از تاريخ و تمدن ملت‌هاي مختلف در آن ديده شده است.
مجموعه تاريخي تخت جمشيد كه وسعت آن بيش از‎ ۱۲۵هزار متر مربع است، هزاران سال در زير خاك مدفون بوده و در سال‌هاي بعد قسمت‌هاي مهم آن از زير خاك بيرون مي‌آيد.
مدفون بودن تخت جمشيد اين فرصت را براي اين بناي كهن فراهم كرده است كه دست كم قسمت‌هاي مختلف آن از يورش باد و باران و فرسايش و همچنين از دست يغماگران و كساني كه با بي‌مبالاتي روي سنگ هاي تخت جمشيد كنده كاري و يادگاري نوشته‌اند، مصون بماند.
به رغم بي‌توجهي‌هاي فراوان كه نسبت به تخت جمشيد شده است در سالهاي اخير قدري توجه به اين بناي تاريخي بيشتر شده اگر چه هنوز تخت جمشيد در معرض آسيب و تخريب قراردارد.
احياي برنامه نور و صدا در تخت جمشيد و روايت تاريخ ساخت اين بناي كهن با نورپردازي و پخش صدا در دل تاريك شب خاطره شكوه تاريخ و تمدن پارسي را در دل بيننده و شنونده احيا مي‌كند.
اگر چه براي ميهماناني كه به ديدن تخت جمشيد مي‌آيند هنوز به طور كامل اسباب آرامش و آسايش فراهم نيست اما برخي موارد از جمله راه اندازي يك مركز توريستي و جهانگردي در حاشيه اين بناي كهن مقدماتي است كه ديدار از تخت جمشيد را آسان مي‌كند.
در هر حال ديدار از تخت جمشيد و يادآوري شكوه و عظمت تاريخي آن كه بخش از تاريخ و تمدن ايراني و پارسي است در دل هر شهروند ايراني و جهانگرد خارجي موج مي‌زند.
تخت جمشيد يكي از شهرهاي باستاني ايران است كه دوراني پايتخت ايران بوده و سندي از تمدن اصيل و هويتي قديم از دوران باستان در اين خطه به حساب مي آيد.
تخت جمشيد را نه ايرانيان بلكه جهانيان ميراثي از گذشتگان خود مي دانند كه آثار تمدن عميق ، علمي و انساني را در خود نهفته دارد.
تخت جمشيد علاوه بر زادگاه حقوق بشر ، محلي براي برگزاري آيين‌هاي مقدس ، ديني و بهاري هخامنشيان بوده است، اسكندر مقدوني سردار يوناني پس از حمله خود به ايران ،از سر بخل و كينه اين مكان را به آتش كشيد تا اثري از اين تمدن بر جاي نگذارد.
سرپرست اداره‌كل ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري فارس گفت: ساماندهي مجموعه‌ ي جهاني تخت جمشيد در اولويت برنامه هاي ميراثي و حفظ آثار قرار دارد.
قدرت الله تاجبخش افزود: سال گذشته طرح هاي نشانه‌گذاري حريم تخت جمشيد، بازنگري حرايم تخت جمشيد و پاسارگاد ، دفع آب‌هاي سطحي و حفاري باستان‌ شناسي آبراهه‌هاي انتهايي صفه، گيت ورودي تخت جمشيد اجرايي شده است.
وي ادامه داد: امسال فاز نخست عمليات نجات‌بخشي نقش‌ برجسته‌هاي كاخ شوراي تخت‌جمشيد و مرمت كاخ شورا به اجرا درآمد و وضعيت اين مجموعه‌ي جهاني را در مسير بهبود قرار داد.
وي اضافه كرد: مرمت كاخ شوراي تخت جمشيد با هدف حفظ نقوش برجسته كاخ كه دچار آسيب جدي بر اثر نفوذ آب از قسمت ايوان شمالي كاخ انجام شد و استحكام بخشي بلوك‌هاي سنگي و نقوش برجسته را تامين كرد.
مسوول حفاظت و مرمت پايگاه ميراث جهاني تخت جمشيد گفت: تخت جمشيد يادماني جهاني است كه چشم دنيا به آن دوخته شده و بايد در جهت حفظ و نگهداري آن تلاش بيشتري انجام شود.
شهرام رهبر بيان كرد: با اجراي حفاري پشت پلكان شمالي كاخ مركزي تخت جمشيد و اجراي طرح مرمتي، نقوش برجسته اين كاخ از گزند آسيب در امان مي‌ماند.
بگفته وي ، طرح مرمتي كاخ مركزي تخت جمشيد پس از انجام مطالعات ، پژوهش و بررسي‌هاي ميداني و كارشناسي آغازو در دو فاز اجرا شد.
وي افزود: در كاوش‌هاي اخير، نحوه‌ي پي‌سازي كاخ‌هاي تخت جمشيد نمايان شد. بر اساس تصويب شوراي فني پايگاه ميراث جهاني تخت جمشيد در طرح نهايي مرمت اين كاخ، ضمن دفع رطوبت در پلكان‌ها ، پوشش كانال ايجاد شده بايد به‌گونه‌اي باشد كه نحوه‌ي مهندسي معماران هخامنشي در پي‌سازي كاخ‌هاي تخت جمشيد قابل رؤيت باشد.
رهبر اظهار داشت: عمليات پايش نقوش برجسته‌اي كه در معرض آسيب‌هاي ناشي از املاح مضر بوده‌اند شش ماهه انجام شد و پس از اجراي كانال دفع رطوبت، رسوبات موجود بر روي نقوش از ميان رفته و اين آثار در وضعيت بسيار مناسبي قرار گرفته است.
پلكان شمالي كاخ شورا(كاخ مركزي) به همراه پلكان شرقي كاخ آپادانا در سال‌هاي ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۴ توسط ارنست هرتسفلد از زير خاك بيرون آورده شد ، از نقوش اين دو مكان به عنوان زيباترين و سالم‌ترين نقوش برجسته‌ي تخت جمشيد در هنگام كاوش ياد شده است. ك/۴
۶۸۰/ ۶۶۷/۶۸۱