اين مطلب را دكتر حسن روحاني در يكي از مقاله هاي خود عنوان و تاكيد كرد كه برمبناي حقيقت‌هاي دنياي كنوني و شرايطي كه ايران دارد، سياست خارجي در چارچوب منافع و امنيت ملي بايد تعريف و تدوين شود.
روحاني اعتقاد دارد قطع رابطه با كشورهاي ديگر نه تنها امكان پذير نيست، بلكه قطع رابطه نه شدني و نه امكان‌پذيراست و به تعبيري نمي‌توان كشور را از جهان جدا كرد. كليد حل معضلات تدبير است
اين نوع نگرش بيانگر آن است كه سياست خارجي دكتر روحاني در گفتمان تدبير و اميد در اولويت قرار دادن روابط دوستانه و نزديك با همه همسايگان، تلاش براي خروج پرونده هسته‌اي ايران از شوراي امنيت سازمان ملل متحد در كنار تكميل فناوري هسته‌اي ، حذف تحريم‌ها، جلوگيري از افزايش تنش بين ايران و آمريكا ، آرمان‌خواهي واقع‌گرايانه، تعامل با نظم نوين جهاني و موازنه قدرت بر اساس مفهوم اعتدال است.
همانطور كه سياست خارجي بر مبناي خط مشي و روشي كه دولت در برخورد با امور و مسائل خارج از كشور براي حفظ حاكميت و دفاع از موجوديت و تعقيب و تحصيل منافع خود اتّخاذ مي كند، تعريف مي شود اما شيوه اتخاذ ديپلماسي در عرصه سياست خارجي توسط روساي جمهوري گذشته در گفتمان هاي مختلف متفاوت بوده است.

** نگاهي گذرا بر گفتمان دولت هاي گذشته درعرصه سياست خارجي
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران در سال ۱۳۵۷ تاكنون گفتمان‌هاي مختلفي بر سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران حاكم بوده و با حاكميت هر يك از اين گفتمان‌ها رفتار و راهبرد سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران نيز دستخوش تغيير و تحولاتي شده است.
تحول گفتماني نيز در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران بيانگر اين واقعيت است كه رؤساي جمهوري نقش تعيين كننده‌اي در تدوين و تعريف گفتمان سياست خارجي دولت جمهوري اسلامي ايران با رعايت اصول كلي اين سياست، ايفا مي‌كنند كه البته همگي در اصول مشترك بوده‌اند.
اما پرسشي كه مطرح مي شود اين است كه گفتمان هايي كه به شيوه هاي مختلف پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران در عرصه سياست خارجي دنبال شده تا چه اندازه موفق عمل كرده است ؟ و آيا گفتمان دولت يازدهم در عرصه سياست خارجي كه با دو موضوع داخلي و خارجي از جمله اقتصادي و تحريم ها پس از انقلاب تا به امروز روبرو است مي تواند مسير ديپلماسي ايران را در عبور از تحريم ها تغيير دهد؟
براي پاسخ به سووال نخست به طور گذرا به گفتمان هاي دولت ها طي سه دهه گذشته در عرصه خارجي اشاره مي شود.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي و به ويژه در دهه اول كه در دوران تثبيت قرار داشتيم، انديشه صدور انقلاب يكي از اصلي‌ترين انديشه‌هاي حاكم بر سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران ، بر مبناي گفتمان اسلام‌گرايي آرمان‌گرا را تشكيل داده بود.
اين انديشه رفته رفته از سال ۶۳ به بعد نيز بر اصول گفتمان حاكم بر سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران با يك تفاوت دنبال شد.
در اين گفتمان، هدف اصلي در سياست خارجي « حفظ نظام جمهوري اسلامي ايران» تعريف شد و در واقع اين گفتمان مصالح اسلامي را بر منافع ملي ارجحيت مي‌بخشيد اما در عين حال بزرگترين مصلحت اسلامي را حفظ نظام جمهوري اسلامي ايران مي‌دانست.
اما گفتمان سياست خارجي دولت سازندگي، با توجه به نياز جدي كشور به بازسازي پس از جنگ تحميلي، منافع اقتصادي بود كه در صدر اولويت ها قرار گرفت و بر اين اساس ارتباط مسالمت‌آميز با نظام بين‌المللي در دستور كار قرار داشت و يك فرآيند تنش‌زدايي با ساير كشورها آغاز شد.
در اين گفتمان، منافع حياتي اقتصادي ايران بر اهداف ايدئولوژيك در مواجهه با نظام بين‌المللي اولويت يافت و بنابراين، از دوران سازندگي، به‌نوعي دور شدن گفتمان سياست خارجي ايران از گفتمان انقلابي آغاز شد.
توجيه دولت وقت اين بود كه براي توسعه اقتصادي و با توجه به افزايش شديد جمعيت در دهه ۶۰، نيازمند سرمايه‌گذاري هاي جدي است و اين دولت در حالي بر سر كار آمد كه تقريبا تمامي زيرساخت‌هاي اقتصادي كشور در جنگ تحميلي از بين رفته بود.
گفتمان سياست خارجي در دولت اصلاحات در مقايسه با دولت سازندگي با يك تفاوت آن هم منافع سياسي جايگزين منافع اقتصادي شد و تنش‌زدايي يكي از اصلي‌ترين سياست‌هاي دولت اصلاحات در عرصه بين المللي را تشكيل داد.
گفتمان اصولگرايي در دولت هاي نهم و دهم بر مبناي بازگشت به اصول اوليه انقلاب با محوريت عدالت‌خواهي در دستور كار سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران قرار گرفت.
البته در اين مقطع جمهوري اسلامي ايران در هر مرحله از پيشرفت‌هاي هسته‌اي صلح آميز آن ، با نظام بين‌المللي در تعارض قرار گرفت.
اين روند به اعمال تحريم‌هايي در شوراي امنيت سازمان ملل متحد عليه ايران انجاميد، اما نظام بين‌المللي به اين امر اكتفا نكرد و تحريم‌هاي يك‌جانبه غربي را هم از يازدهم تيرماه ۹۱ عليه ايران وضع كرد.
در همين حال به رغم گذشت بيش از سه دهه از پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي به موازاتي كه ايران در عرصه علمي توانست به توانمندي هاي بالايي دست يابد، با مشكلات اقتصادي كه تا حدودي نيز تحت تاثير نابساماني اقتصاد جهان قرار داشت، روبرو شد.
آمريكا با استفاده از اين فرصت تحريم هاي متعددي براي به انزوا كشيدن جمهوري اسلامي ايران از صحنه بين المللي را در دستور كار قرار داد.
در چنين شرايطي دكتر روحاني با تشكيل دولت يازدهم و ايجاد گفتمان تدبير و اميد، به دنبال شيوه جديدي در ديپلماسي ايران براي كاهش تحريم هاي بين المللي است.
همانطور كه اساس مفهوم اين گفتمان اعتدال، توازن و تعادل بين آرمان‌گرايي و واقع‌گرايي تعريف شده، به نظر مي رسد اين گفتمان تعادل و توازن بين اين دو موضوع را دنبال مي كند.
برقراري توازن بين آرمان گرايي و واقع گرايي نيز از طريق آرمان گرايي در انديشه و نظريه از يكسو و واقع گرايي در عمل و رويه از سوي ديگر امكان پذير مي شود.
جمهوري اسلامي ايران يك نظام سياسي با هويت اسلامي و انقلابي است كه در چشم‌انداز ۲۰ ساله نيز به آن تصريح شده است، بنابراين هويت اسلامي و انقلابي جمهوري اسلامي ايران بدان معناست كه اين كشور در عرصه سياست خارجي داراي آرمان‌هاي انساني، انقلابي و اسلامي است.
از اين‌رو، جمهوري اسلامي ايران يك نظام آرمان‌خواه و رسالت‌مدار است اما از سوي ديگر،‌ دين مبين اسلام و به تبع آن گفتمان انقلاب اسلامي گفتماني واقع‌بين است و ماهيت اسلامي نظام جمهوري اسلامي ايران تاكيد دارد كه در سياست خارجي مصالح اسلامي و منافع ملي توأمان و همزمان تعقيب و تأمين شود.
بنابراين گفتمان اعتدال ايجاب مي كند كه در سياست خارجي اين حقوق و تكاليف به صورت متوازن و متناسب تعقيب و محقق شود و برقراري و حفظ اين توازن به ويژه در ديپلماسي هسته‌اي جمهوري اسلامي ايران نيز اهميت و ضرورت مي‌يابد.
تعادل بين سه اصل عزت، حكمت و مصلحت بر اين است كه اين گفتمان در عين تفاوت ها با ساير خرده گفتمان هاي دولت هاي پيشين در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران نقاط مشترك زيادي نيز با آنها دارد.
روحاني درباره شيوه تغيير در اصول سياست خارجي بر اين باور است كه « هيچ تغييري در اصول سياست خارجي ايجاد نمي شود»، بلكه در انتخابات اخير، مردم خواستار تجديدنظر در سياست خارجي شدند، اما اين به معني ترك اصول نيست. با اين حال، روش بايد تغيير كند.
به نظر مي رسد گفتمان تدبير و اميد با مبنا قراردادن دكترين تعامل سازنده و در اختيار داشتن ابزارها و تكنيك هاي اجراي سياست خارجي نظير ابزارهاي ديپلماسي، اقتصادي، نظامي، تبليغاتي ـ فرهنگي به دنبال بكارگيري و استفاده صحيح از آنها در تحقّق اهداف سياست خارجي است كه در موفّقيّت يك كشور نقش تعيين كننده اي دارد.
گزارش از : گلي سفيد زاده
سيام(۵)**۹۲۵۰**۱۴۷۸