استان خراسان رضوي به گستره حدود ۱۱۹ هزار كيلومتر مربع به عنوان يكي از مهم ترين مقاصد سفر در داخل كشور، يكي از پرجاذبه ترين استان ها براي گردشگران خارجي، ميزبان سالانه افزون بر ۲۵ ميليون زائر و گردشگر داخلي و خارجي و برخوردار از ۵۲ درصد از واحدهاي اقامتي كشور است.
اين استان همچنان نيازمند توجه مسوولان كشوري ، برنامه ريزي هاي بنيادين و تامين زيرساخت هاي اساسي و در نهايت تامين رفاه و خدمت رساني براي گردشگران و مسافران است.
‏در اين ميان اگرچه اين استان داراي بيش از ۱۰ هزار جاذبه تاريخي، فرهنگي و هنري قابل شناسايي و حدود ۱۵۰۰ اثر تاريخي شامل آثار تاريخي منقول، غير منقول، معنوي، مكان رويداد در ثبت شده در فهرست آثار ملي است اما در اين ميان بارگاه مطهر حضرت علي بن موسي الرضا(ع) بزرگترين انگيزه سفر سالانه بيش از ۲۵ ميليون زائر و مسافر به اين استان است.‏
به لحاظ جغرافيايي خراسان رضوي در شمال شرقي ايران از شمال به كشور تركمنستان ، از شرق به افغانستان ، از غرب و شمال غربي به استان هاي خراسان شمالي و سمنان و از جنوب و جنوب غربي به استان هاي خراسان جنوبي و يزد متصل و با آنان همسايه است.
اين استان داراي اقليم كوهستاني، كويري و آب و هواي گرم و خشك است‏.
‏در منطقه شمال آن كه كوهستاني است ميزان بارندگي متوسط مي باشد و در نواحي جنوب آب و هواي گرم و خشك و كويري حاكم است‏.‏

*** پشينه تاريخي
‏
خراسان رضوي با مراكز جمعيتي كهن همچون توس، نيشابور و سبزوار از قدمت تاريخي بسيار برخوردار است به گونه اي كه تا قبل از اسلام و در قرون اخير اين خطه از مهم ترين مراكز تاثيرگذار در تاريخ و فرهنگ ايران زمين بوده است.
مردم اين استان به زبان هاي فارسي، تركي و كردي با لهجه هاي متفاوت سخن مي گويند‏.‏
مردم در خراسان رضوي اغلب شيعه هستند و در چند شهر مرزي چون تايباد، خواف، تربت جام ، درگز و سرخس شماري از هموطنان اهل سنت نيز زندگي مي كنند‏.‏
پيشينه تاريخي و وجود شخصيت هاي برجسته علمي و فرهنگي در جاي جاي اين خطه به حدي است كه اين استان از نظر بسياري از صاحبان علم و انديشه خاستگاه مهم ترين رويدادهاي علمي و فرهنگي شناخته مي شود.

*** آثار تاريخي ‏

بر اساس اعلام سازمان ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري بيش از ۱۰ هزار اثر تاريخي و فرهنگي در خراسان رضوي شناسايي شده كه حدود يك هزار و۵۰۰ ‏مورد آنها در فهرست آثار ملي در قالب ميراث تاريخي، معنوي و هنري به ثبت رسيده است.‏
آثار تاريخي متعدد و برجسته اين استان كه اغلب متعلق به دوره هاي تاريخي تعيين كننده در ايران است سالانه ميزبان گردشگران داخلي و خارجي بسيار است.

*** مكانهاي ديدني و تفريحي ‏

استان خراسان رضوي يكي از مهم ترين قطب هاي گردشگري ايران است و از جاذبه هاي طبيعي و مكان هاي ديدني، مذهبي و تاريخي بسيار ارزشمندي برخودار است.‏
مهم ترين اماكن ديدني خراسان رضوي، حرم مطهر حضرت امام رضا(ع) و مجموعه آستان قدس رضوي، مسجد گوهرشاد، مدرسه پريزاد، مدرسه دودر، بقعه خواجه ربيع، بقعه گنبد سبز، آرامگاه نادرشاه افشار، مصلاي مشهد، مناطق ييلاقي طرقبه و شانديز و بوستان وكيل آباد‏ است.‏
همچنين مجموعه هاي كوه سنگي، بند گلستان، خواجه اباصلت، خواجه مراد و مقبره گوهرتاج در مشهد، مسجد پامنار، آرامگاه ملاهادي سبزواري، مناره خسروگرد، رباط مهر، آرامگاه سيدحسن غزنوي و مسجدجامع سبزوار، گنبد هارونيه و آرامگاه فردوسي در توس، كتيبه نادري و عمارت خورشيد كلات نادري از جمله مكان هاي ديدني در اين استان است‏.‏
مسجد كبود گنبد در كلات نادري، شهر عتيق، تپه بام و مدرسه عرضيه در قوچان ، آرامگاه شاه قاسم انوار و مقبره شيخ احمد جامي در تربت جام، برج كرات در تايباد، ارگ كلاه فرنگي، درياچه گل بي بي و آرامگاه بابا لقمان در سرخس، قدمگاه رباط عباسي و آرامگاه عطار از ديگر آثار ديدني و تاريخي خراسان رضوي هستند.
مقبره كمال الملك و خيام در نيشابور، برج علي آباد، مناره فيروزآباد، باغ مزار و آرامگاه مدرس در كاشمر و مقبره شيخ حيدر و مسجد ملك در تربت حيدريه از ديگر امكان ديدني تاريخي و تفريحي خراسان رضوي محسوب مي شوند‏.‏
اين اماكن تنها بخشي از صدها اثر تاريخي، فرهنگي، هنري و طبيعي در اين استان است بطوري كه با حضور در هر يك از شهرستان هاي اين استان با كمي پرس و جو از اهالي منطقه مي توان آثار و ابنيه تاريخي فراوان ديدني را ديد و از زيبايي آنها لذت برد.

*** جاذبه هاي طبيعي گردشگري
خراسان رضوي در پهنه وسيع خود با برخورداري از طبيعت بكر و ديدني با تنوع زيستي بسيار و حيات وحش ديدني و منحصر بفرد يكي از مقاصد مطلوب و هميشگي براي طبيعت گردان و گردشگران داخلي و خارجي نيز محسوب مي شود.
آبشار آب گرم، آبشار اخلمد، آبشار ارتكند و آبشار قره سو در كلات، درياچه بزنگان در سرخس، رودخانه بابا رمضان در نزديكي كوه هاي هزار مسجد در سرخس، رود معجن در شهرستان تربت حيدريه، غار مزدوران در حد فاصل شهرستان هاي سرخس و مشهد، غار مغان در روستاي مغان نزديك مشهد و بينالود به عنوان مشهورترين قله اين استان به بلندي سه هزار و ۲۱۱ متر در شمال شهر نيشابور از مهم ترين جاذبه هاي طبيعي به شمار مي روند.

*** جاذبه هاي تاريخي و معماري

خراسان رضوي بزرگترين قطب گردشگري مذهبي كشور است كه با توجه به قدمت تاريخي در حوزه تاريخ اسلام بناهاي آرامگاهي بيشترين و مهم ترين چشم انداز معماري اين منطقه را به خود اختصاص داده است.
مجموعه هاي آرامگاهي بناهايي هستند كه درساليان طولاني بر روي مدفن و مزار شخصيت هاي مذهبي و محبوب شكل گرفته اند و معمولا شامل بناي حرم، مساجد، مدارس، كتابخانه ها، كاروانسراها، آب انبارها، خانقاه ها و فضاهايي از اين قبيل مي شوند‏.‏
گسترش چنين مجموعه هايي با گسترش مذهب، اعتبار و احترام صاحب مدفن و ارزش هنري و معماري بناهاي ساخته شده ارتباط مستقيم دارد‏.‏
برخي از مجموعه هاي آرامگاهي مانند آستان قدس رضوي در شكل گيري و پيدايش شهرها نقش اساسي و مهمي ايفا كرده و به مركز فعاليت هاي مختلف مذهبي، سياسي، فرهنگي و اقتصادي تبديل شده اند‏.‏
مجموعه آستان قدس رضوي يكي از باشكوه ترين بناهاي آرامگاهي سراسر جهان اسلام است كه وجود مبارك حضرت امام رضا(ع) را در برگرفته و سبب شده خراسان رضوي به بزرگترين قطب گردشگري مذهبي در ايران تبديل شود‏.‏
اين مجموعه كه خود به تنهايي جاذبه معماري كم نظيري به شمار مي رود همراه با ساير بناها و آثار معماري اين سرزمين سبب شده خراسان رضوي علاوه بر جاذبه هاي معنوي از نظر جاذبه هاي معماري و تاريخي نيز داراي اهميت بسيار باشد‏.‏
مجموعه آستان قدس رضوي داراي پنج صحن اصلي به نامهاي صحن عتيق (انقلاب)، صحن جديد(آزادي)، صحن امام خميني(ره) ، صحن جمهوري اسلامي و صحن قدس است كه دو صحن اخير نوساز هستند‏.‏
هر يك از صحن هاي مجموعه آستان قدس رضوي شاهكارهايي از معماران مختلف ايراني را به نمايش مي گذارند‏.‏
از جمله آثار ارزشمند داخل حرم رضوي سه محراب باشكوه مربوط به قرن هفتم هجري است كه بر روي دو محراب كتيبه هايي به خط كوفي و بر روي محراب سوم كتيبه اي به خط كوفي و ثلث به رنگ لاجوردي بر زمينه سفيد مشتمل بر آيات و احاديث نوشته شده است‏.‏
درهاي سه گانه حرم مطهر رضوي نيز از آثار با ارزش هنري به شمارمي روند كه هنر به كار گرفته شده در آنها مورد تحسين هنرمندان مختلف است.
صحن هاي حرم مطهر رضوي هر يك در دوره اي تاريخي ساخته شده اند و معماري هر يك از صحن ها گوياي روند معماري زمان خود و در حقيقت شناسنامه هنري و معماري آن دوره است‏.‏
مسجد زيبا، تاريخي و مشهور گوهرشاد در جنوب حرم مطهر رضوي قرار گرفته و به سبب دارا بودن انواع تزيينات چشمگير و غني، از ديدني ترين مسجدهاي منطقه محسوب مي شود.
همچنين آرامگاه فردوسي شاعر بزرگ پارسي در سرزمين توس زيارتگاه مشتاقان ادبي است و شهر توس، شهرت و معروفيت خود را مديون آثار و شخصيت شامخ اين شاعر ارجمند است.‏
شهر توس كه به نظرمي رسد اواخر دوره ساسانيان ساخته شده و زندان و گنبد هارونيه را در برگرفته يكي ديگر از ديدني ترين مناطق استان خراسان رضوي است.
بناي كاخ خورشيد نيز در وسط باغ بزرگي قرار گرفته كه از آثار دوره نادرشاه افشار است و امروزه به مكاني براي بازديد همه مردم تبديل شده است‏.‏
بناهاي تاريخي و معماري متعدد در مناطق مختلف خراسان رضوي پراكنده شده اند ولي مهم ترين و بيشترين اين بناها در شهرستان مشهد واقع هستند‏.‏
مجموعه كلات نادري مانند دره اي است كه توسط دو رشته كوه مرتفع محاصره شده و آثار باستاني آن به دوره نادرشاه افشار تعلق دارند‏.‏
كتيبه نادري واقع در خارج از قلعه نادري(دربند نفتي) به زبان تركي و به خط نستعليق در بدنه كوه قرار گرفته، دروازه ورودي، دروازه دهچه، دروازه چوب بست، دروازه گشتانه، دروازه نفتي، دربند ارغون شاه، همراه با عمارت خورشيد و تخت دختر مجموعه بناهايي هستند كه بر روي تپه اي به امر نادرشاه ساخته شده و اكنون آثار پراكنده اي از آنها به جاي مانده كه براي گردشگران جذاب و ديدني هستند‏.‏
آتشكده ?بازه هور? كه در روستاي رباط سفيد تربت حيدريه واقع شده نيز از بناهاي باستاني اين منطقه به شمار مي رود‏.‏
مسجد جامع رشتخوار، مسجد مولانا در تربت جام و مسجد جامع سنگان در خواف نيز از ديگر بناهاي تاريخي و قديمي استان خراسان رضوي محسوب مي شوند.
مدرسه هاي بسيار نيز در كنار مسجدهاي متعدد استان بنا شده اند كه برخي از آنها از جمله مدرسه هاي دو مناره گلشن، ميرزا جعفر و مدرسه نواب و مدرسه هاي سبزوار از ارزش خاص معماري و تاريخي برخوردار هستند‏.‏
تپه هاي باستاني كه برخي از باستانشناسان اكتشافات مهمي روي آنها انجام داده اند، پلهاي تاريخي كه در دوره هاي مختلف ساخته شده اند، سدهاي قديمي كه برخي از آنها هنوز مورد استفاده قرار مي گيرند و بازمانده هاي شهرهاي قديمي بخش ديگري از جاذبه هاي گردشگري تاريخي و معماري استان خراسان رضوي را تشكيل مي دهند‏.

***۵۲ درصد واحدهاي اقامتي كشور در استان

معاون گردشگري اداره كل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري گفت:هم اينك استان خراسان رضوي ميزبان بيشترين شمار گردشگران داخلي و خارجي است و ۵۲ درصد واحدهاي اقامتي كشور در اين استان فعاليت دارد.
جواد موسوي اظهار كرد: در مشهد حدود ۱۶۰ هتل، ۲۹۲ هتل آپارتمان،۵۵۳ مهمانپذير و منزل شخصي داراي مجوز، ۳۵۰ مدرسه، ۷۵ حسينيه، ۲۲ بقاع متبركه و ۹۱ زائرسرا با ظرفيت حدود ۱۵۰ هزار نفر در هر شب اقامت، آماده پذيرايي از زائران بارگاه ملكوتي امام رضا (ع) هستند.
وي با اشاره به فعاليت ستاد دائمي تسهيلات سفر خراسان رضوي گفت: اين ستاد به دليل حجم بالاي ورودي مسافر و توزيع سفر در طول سال به صورت دائمي فعاليت مي كند و بخش هاي مختلف خدمات رساني به زائران و گردشگران را در دستور كار و بررسي دارد.
وي اظهار كرد: واحدهاي اقامتي رسمي در استان فعاليت خوبي دارند اما پاسخگوي ميليون ها زائر و مسافر در يك زمان مشخص نيستند لذا شمار واحدهاي اقامتي در دست ساخت از جمله ساخت حدود ۳۰۰ هتل و اماكن اقامتي ارزان قيمت يكي از سياست هاي در دستور كار است.
موسوي گفت: در اين ميان به منظور امنيت و سلامت بيشتر زائران اقدام به ساماندهي منازل شخصي كه اقدام به اسكان مسافران مي كردند، داشتيم كه در اين راستا حدود يك هزار و ۲۰۰ منزل شخصي طبق دستورالعمل ها و آيين نامه هاي مختلف امنيتي و بهداشتي كار خدمات رساني را به زائران و گردشگران در دستور كار دارند.
وي با اشاره به اينكه هر ميزان سرمايه گذاري در خراسان رضوي در حوزه گردشگري قابل جذب است، گفت: هم اينك ۳۳ منطقه نمونه بين المللي، ملي و منطقه اي گردشگري در خراسان رضوي شناسايي شده است كه سرمايه گذاران بخش خصوصي مي توانند با حضور و سرمايه گذاري در اين مناطق در عين خدمت رساني به گردشگران بازگشت سرمايه خود را تضمين كنند.
وي تاكيد كرد:در اين زمينه حمايت ها و ارائه تسهيلات متعدد به سرمايه گذاران علاقه مند انجام مي شود.

***رتبه دوم كشور در فعاليت دفاتر خدمات مسافرتي

دبير انجمن صنفي كارفرمايان دفاتر خدمات مسافرتي هوايي و جهانگردي و زيارتي خراسان‌ رضوي گفت: اين استان بعد از استان تهران با داشتن بيش از ۳۰۰ آژانس مسافرتي رتبه دوم در كشور را داراست كه اين مسئله گوياي وجود ظرفيت و پتانسيل بالاي استان در حوزه سفر و گردشگري است.
سعيد ولي زاده با بيان اينكه مشهد نقطه ممتاز گردشگري نسبت به ساير نقاط كشور است، گفت: استان خراسان‌رضوي و شهر مشهد به سبب وجود بارگاه ملكوتي امام هشتم شيعيان و همچنين ظرفيت‌هاي بالاي اين استان در راستاي جذب گردشگر شرايط ممتاز و ويژه‌اي نسبت به ساير نقاط كشور دارد.
وي از وجود برخي مشكلات در زمينه تنظيم برنامه‌هاي گردشگري به دلايل مختلف خبر داد و اظهار كرد: همچنان فرهنگ سفر با تور و به صورت گروهي در بين مردم جا باز نكرده است در حالي كه كشورهاي خارجي از اين منظر به موفقيت هاي بالايي دست پيدا كرده اند.
ولي زاده افزود: برخي اختلالات در سفرهاي برنامه ريزي شده گروهي(تور) سبب مي‌شود كه مردم دفاتر خدمات مسافرتي را مقصر بدانند و اين در حالي است كه در بيشتر مواقع كنسل شدن پروازها ‌يا عوامل بسيار ديگري كه در مواقعي ارتباطي به دفاتر خدمات مسافرتي ندارد سبب ايجاد اختلال در سفرها مي‌شود.
دبير انجمن صنفي كارفرمايان دفاتر خدمات مسافرتي هوايي و جهانگردي و زيارتي خراسان ‌رضوي گفت: از مهم ترين مشكلات تورگرداني در كشور ما امروزه بحث مهم نوسانات ارزي و همچنين افزايش نرخ بليت هواپيما در مسيرهاي داخلي و خارجي است.
ولي زاده افزود: همچنين به تبع افزايش نرخ ارز، نرخ خدمات جانبي از جمله پذيرايي و ساير عوامل بسته سفر نيز افزايش يافته است.
وي گفت: علاوه بر اين نياز به گسترش فرهنگ عمومي سفر در ميان مردم نيز يك نياز بزرگ و اساسي است كه در صورت گسترش آن مشكلات دفاتر مسافرتي و مردم كاهش مي يابد.

***كاهش مدت ماندگاري به حداكثر دو روز

نماينده مردم مشهد و كلات در مجلس شوراي اسلامي نيز معتقد است: مشهد به لحاظ برخورداري از ظرفيت ها و پتانسيل هاي بسيار بالا كه برجسته ترين آن وجود مرقد امام هشتم(ع) است، بايد بيش از اينها آماده پذيرايي از مسافران باشد.
حجت الاسلام نصرالله پژمان فر گفت:در دهه هاي گذشته شاهد ماندگاري حداقل ۱۰ روزه مسافران بوديم حال آنكه امروز با توجه به بالا رفتن سرعت سفر و وجود امكانات متعدد براي سير و سفر شاهد كاهش چشمگير اين مدت زمان هستيم.
وي تاكيد كرد: از قبل رشد و توسعه گردشگري مزاياي اقتصادي متعدد از جمله اشتغال و افزايش درآمد رخ مي دهد و لذا پيشرفت و توسعه محقق مي شود.
وي گفت: هر گردشگر حداقل براي حدود ۱۰ نفر به صورت مستقيم و غير مستقيم فرصت شغلي ايجاد مي كند و از دست دادن هر گردشگر به معناي از دست رفتن سه فرصت شغلي است ضمن اينكه هر گردشگر راضي در بازگشت خود مي تواند سه گردشگر ديگر را به سفر به همان مقصد ترغيب كند.
پژمان فر اظهار كرد: مشهد شهري ملي است و حتي به واسطه حضور گردشگران خارجي بايد آن را يك شهر فرا ملي ديد و در تخصيص اعتبارات و بودجه نه به عنوان يك مركز استان بلكه به عنوان آيينه ايران اسلامي به آن توجه كرد.
وي با بيان اينكه در گذشته در حق مشهد جفاي فراواني در تخصيص بودجه شده است، گفت: اين اجحاف را بايد با تلاش فراوان رفع كرد زيرا براي مشهد و تامين زيرساخت هاي آن نبايد از بودجه هاي استاني كه حق مردم استان و مشهد است هزينه كرد بلكه بايد اعتبارات خاص براي تامين خدمات و زيرساخت هاي پذيرايي از زائران اختصاص يابد.
پژمان فر مشكلات متعددي را متوجه شهر مشهد دانست و گفت: ترافيك سنگين، نبود زيرساخت هاي ريلي و جاده اي مناسب ، ضعف تنوع در واحدهاي اقامتي، نبود اماكن تفريحي متعدد براي افزايش مدت ماندگاري مسافرا، نبود اماكن ارزان قيمت براي زائران و غيره همه و همه از مهمترين مشكلات پايتخت معنوي كشور در امر گردشگري و پذيرايي از گردشگران داخلي و خارجي است.ك/۴
۷۴۹۶/۶۵۹/۳۳۰