موضوع ديپلماسي فرهنگي كه از ابتداي پيروزي انقلاب اسلامي در ايران با عناويني چون صدور انقلاب دنبال مي شد، با روي كار آمدن دولت يازدهم بار ديگر به بحث اصلي محافل فرهنگي و هنري كشور تبديل شده است.
«علي جنتي» وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي در برنامه هايي كه براي تصدي اين مسووليت به مجلس ارايه كرد، بر استفاده از ظرفيت هاي فرهنگي و هنري داخل كشور در رونق بخشي در مراودات ايران با ساير كشورها تاكيد داشت.
ارايه تصوير مناسب از جمهوري اسلامي ايران در خارج از كشور و ميان مسلمان‌هاي دنيا و ساير مردم از مواردي است كه وزير جديد، آن را به عنوان يكي از اهداف اصلي وزارتخانه متبوعش در نظر گرفته است تا با اين شيوه به مقابله با رسانه هاي جهاني و كالاهاي فرهنگي بپردازد كه تحت سلطه قدرت هاي جهاني تلاش دارند تصوير نامناسبي از ايران به افكار عمومي جهان ارايه كند.
بي ترديد در دوران كنوني ارايه چهره خشن و نامطلوب از فضاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايران در نزد افكار عمومي جهان تنها به پخش گزارش هاي خبري در رسانه هاي مطرح جهان محدود نمي شود.
نظام سلطه در راستاي سياستي كه براي انزواي ايران در مجامع جهاني در پيش گرفته است، از همه ابزارها و كالاهاي فرهنگي اعم از فيلم و سريال، كتاب و مطبوعات، بازي رايانه اي، موسيقي و ... براي رسيدن به اين هدف استفاده مي كند و از اين رو مقابله با اين هجمه فرهنگي و هنري عليه ملت ايران آن هم در ابعاد جهاني نيازمند عزم جدي ميان دولتمردان و هنرمندان است.
به همين خاطر براي تحقق اهدافي كه وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي در حوزه بين الملل در نظر گرفته است، نه تنها نياز به حضور فعال هنرمندان براي توليد آثار پرمحتوا و هدفمند احساس مي شود، بلكه در گام بعدي لازم است سربازان حوزه ديپلماسي فرهنگي ايران در ساير كشورها يعني همان رايزنان فرهنگي نيز با جديت بيشتري وارد ميدان شوند.

** رايزنان فرهنگي از كجا مي آيند
رايزنان فرهنگي كه در سفارتخانه ها و نمايندگي هاي ايران در كشورهاي مختلف فعال هستند، از طريق سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي به اين مسووليت منصوب مي شوند و در حقيقت اين سازمان، مركز اصلي شكل گيري سياست ها و ديپلماسي فرهنگي ايران به شمار مي رود.
اين سازمان وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در سال ۱۳۷۴ با ادغام بخش هاي فرهنگي و نهادهاي تبليغي فعال در خارج از كشور ايجاد شد تا فعاليت هاي فرهنگي ايران در خارج از كشور را هدفمند كند.
ايجاد و گسترش شناخت، علاقه و باور نسبت به اسلام ناب، انقلاب اسلامي و معرفي مزيت‌هاي جمهوري اسلامي ايران، فرهنگ و تمدن اسلامي - ايراني هدف اصلي اين سازمان كليدي است.
اهميت اهداف تعريف شده براي اين سازمان به حدي است كه ضمن انتخاب رييس آن با حكم وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، سياست هاي آن در شوراي عالي تعيين مي شود.
پنج تن از اعضاي اين شورا را رهبر معظم انقلاب اسلامي انتخاب مي كند و وزراي فرهنگ و ارشاد اسلامي، امور خارجه، رييس سازمان صدا و سيما، معاون امور بين الملل دفتر مقام معظم رهبري، رييس سازمان تبليغات اسلامي، دبيركل مجمع‌ جهاني تقريب مذاهب اسلامي، دبير كل مجمع جهاني اهل بيت (ع)، رييس جامعه المصطفي(ص) العالميه و رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي در آن عضويت دارند.

** نارضايتي فعالان فرهنگي و هنري از رايزني ها
نمايندگي ها و رايزني هاي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران اكنون در ۶۷ كشور داير است و آنگونه كه سازمان فرهنگ و ارتباطات در پورتال خود منعكس كرده، اين دفاتر مسووليت متنوعي از رصد اخبار و تحولات فرهنگي كشور محل ماموريت و انعكاس به مركز تا برگزاري هفته‌هاي فرهنگي را بر عهده دارند.
برپايي نمايشگاه‌هاي هنري، برگزاري هفته‌هاي فيلم، برپايي نمايشگاه‌هاي قرآني، همايش‌ها و كنفرانس‌هاي تخصصي فرهنگي و ديني، انعكاس دستاوردهاي انقلاب اسلامي ايران، فراهم‌آوردن زمينه‌هاي ارتباطي ميان دانشگاهيان، ‌علماي ديني و هنرمندان اقصي نقاط جهان ، موضوعات مرتبط با ايرانيان خارج از كشور ، گسترش زبان و ادبيات فارسي گفتگو و تعامل با اديان و مذاهب مختلف از ديگر وظايف تعريف شده براي رايزنان فرهنگي است.
با اين وجود، نگاهي به نظرات كارشناسان و مسوولان عرصه فرهنگ و سياست نشان مي دهد كه آنان رضايت چنداني از عملكرد رايزني هاي فرهنگي ايران ندارند و به نظر مي رسد كه اين سربازان فرهنگي آنگونه كه بايد نتوانسته اند جاده را براي ايجاد تعامل دو سويه بين هنرمندان و فعالان فرهنگي داخلي كشور با ديگر كشورها هموار كنند.
براي نمونه مي توان به اظهارات «غلامعلي حداد عادل» اشاره كرد كه چندي پيش گفته بود، برخي از رايزنان نه تنها قبل از آغاز ماموريت‌شان شناختي از كشور هدف ندارند بلكه در پايان ماموريت‌شان نيز شناختي از آن كشور ندارند.
از سوي ديگر و با اينكه تركيب شوراي عالي سازمان فرهنگ و ارتباطات به نحوي است كه كفه ترازو به نفع نهادهاي ديني سنگيني مي كند، اما فعالان اين حوزه نيز بر اين باورند كه رايزني ها نتوانسته اند در اشاعه اسلام ناب محمدي(ص) به عملكرد قابل توجهي داشته باشند.
در اين رابطه آيت‌الله مرتضي مقتدايي مدير وقت حوزه‌هاي علميه كشور، چندي پيش در ديداري با رييس وقت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي از اينكه در بهره گيري از نيروهاي توانمند و مستعد براي تبليغ در اين سازمان كوتاهي شده است، انتقاد كرده بود.
وي گفته بود: بايد بپذيريم كه در اين خصوص قصور شده و سازمان فرهنگ ارتباطات بايد براي شناسايي نيروهاي توانمند اقدام جدي انجام دهد تا بتواند آن‌ها را به كشورهاي مختلف اعزام كند.
به اعتقاد وي، كساني كه به عنوان رايزن اعزام مي‌شوند بايد در دوره‌هاي مختلف متناسب با نيازهاي هر كشور آموزش داده شوند كه البته مي‌توان دوره‌هايي را در اين خصوص تعريف و افراد مستعد را در آن آموزش داد.

** نارضايتي اهالي فرهنگ و هنر
مروري بر ديدگاه ها و نظرات فعالان عرصه فرهنگ و هنر نيز نشان مي دهد كه آنان نيز وضعيت كنوني رايزنان فرهنگي را ناكارآمد مي دانند و بر اين باورند كه با اين رويه نمي توان انتظار داشت تحولي در معرفي فرهنگ و هنر اين سرزمين به جهانيان داشت.
سيدضياء هاشمي از فعالان حوزه سينماي ايران در اين رابطه گفته است، سينماي ايران بازار بسيار خوبي در كشورهاي حوزه خليج فارس و فارسي زبان دارد اما نمايندگي هاي فرهنگي ايران در خارج از كشور براي معرفي اين محصولات اقدام قابل توجهي انجام نداده اند.
علاوه بر سينماي كشور، دست اندركاران حوزه كتاب، موسيقي و بخش هاي ديگر فرهنگ و هنر نيز از عملكرد رايزني هاي فرهنگي در خارج از كشور رضايتي ندارند.
آنان نيز به انحاي مختلف ديدگاه خود را در اين خصوص بيان كرده اند و معتقدند اينكه امروز نشر و كتاب ايران و ديگر اقلام فرهنگي از جمله آلبوم هاي موسيقي فاخر ايراني جايگاه خود را در جهان ندارند، متوجه كم كاري رايزنان فرهنگي است كه نتوانسته اند آنگونه كه بايد، فعالان ايراني را به همكارانشان در كشورهاي منطقه و فارسي زبان متصل كنند.

** اهالي فرهنگ و هنر چشم به راه تحول
برنامه هاي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي در حوزه ديپلماسي فرهنگي و لزوم باز كردن دريچه جديد از فرهنگ ايران زمين به جهانيان اهالي فرهنگ و هنر را به ايجاد تحول در ساختار كنوني سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي اميدوار كرد.
اكنون آنان اميدوارند كه تحول مورد نظر دولت يازدهم شامل حال سياست ها و راهبردهاي فرهنگي كشور بويژه در زمينه تعاملات بين المللي شود تا با تغيير روش در انتخاب رايزنان و نظام مند شدن انتخاب و اعزام آنها، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي را از وضعيت انفعال كنوني خارج و به ارگاني اثرگذار در معرفي تاريخ و تمدن اين سرزمين و داشته هاي فرهنگي آن تبديل كرد.
فراهنگ**۲۰۲۵ ** ۱۴۱۸