ما متاسفانه در كشور حزب و جناح به معناي واقعي كلمه نداريم بلكه بحث ها، قبيله اي است در آستانه انتخابات كركره را بالا مي برند و چراغ ها را روشن مي كنند و سر و صدا ايجاد مي شود و بعد از انتخابات نيز كركره را پايين مي كشند.
اين بخشي از اظهارات دكتر حسن روحاني رييس جمهوري اسلامي ايران در مراسم معارفه عبدالرضا رحماني فضلي وزير كشور است كه هفته گذشته برگزار شد. اظهاراتي كه همچنان بر فضاي سياسي كشور سايه افكنده و مورد بحث و گفت و گوي بسياري قرار گرفته است.
همين ديروز بود كه در برنامه مناظره شبكه يك سيماي جمهوري اسلامي ايران، موضوع احزاب مورد بحث چند تن از شخصيت ها و فعالان سياسي و رسانه اي كشور قرار گرفت كه به طور مشخص يكي از موضوعات مورد گفت وگو، سخنان اخير رييس جمهوري بود.
برخلاف تصور برخي، اظهارات دكتر روحاني بيش از هر چيز در مقام تحليل وضع موجود احزاب و بيان واقعيت و نه تاييد آن بوده است. چه اينكه وي در بيان نبود حزب و جناح واقعي در كشور، از اين واقعيت ابراز تاسف كرد.
بنابر آمار رسمي وزارت كشور، بيش از ۲۵۰ حزب و تشكل سياسي رسمي در كشور وجود دارد اما بيشتر آنها محفلي براي جمع شدن تعداد محدودي افراد، آن هم بيشتر در روزهاي نزديك به انتخابات است. احزاب موسمي شايد بهترين واژه در توصيف بيشتر احزاب موجود در كشور است.
يكي از چالش هاي فعاليت هاي حزبي در ايران، ابهام در رويكردهاي آنهاست. معمولا احزاب با مرام و عقيده و ديدگاه و برنامه شان از يكديگر متمايز مي شوند اما با نگاهي به احزاب كنوني در كشورمان اين واقعيت عيان مي شود كه معيار فاصله بين اين احزاب نه اختلاف در رويكردها و برنامه ها كه اختلاف عقيده و منافع اشخاص با يكديگر بوده است. در واقع راز تعدد و تكثر موجود در ميان احزاب كشور نيز همين است.
اما ترديدي نيست كه وضعيت كنوني وضعيت نامطلوبي است و به قول رييس جمهوري بايد از چنين واقعيتي، ابراز تاسف كرد. چه اينكه وجود احزاب قدرتمند و پويا در هر نظام سياسي، يكي از شرايط اصلي پويايي مردمسالاري در آن نظام است.
اصلي ترين كاركرد احزاب را مي توان، كادرسازي و تربيت افراد توانمند براي اداره كشور دانست. مسئوليت اداره كشور در مناصب مختلف، به اندازه اي حساس است كه لازم است افرادي كه در اين مناصب قرار مي گيرند، پيش از آن براي اين كار آماده و تربيت شوند. در چنين وضعيتي امكان رشد و قدرت گرفتن افراد ناكارآمد كمتر مي شود.
در نبود ساختارهاي حزبي قوي و قدرتمند است كه افرادي از نردبان قدرت بالا مي روند كه شايد تنها هنر آنها، توانايي شان در فريب مردم و تصوير غيرواقعي از خود و كشور است؛ افرادي كه همواره از پاسخگويي فرار مي كنند و وجود تشكل ها و احزاب را كه ابزاري براي نظارت و سلامت سيستم سياسي است رد مي كنند.
احزاب به دليل داشتن مرامنامه و اساسنامه مشخص، مي توانند كمك شاياني در شفاف كردن رفتارها و رقابت هاي سياسي بكنند.
در ساختار حقوقي نظام جمهوري اسلامي ايران اهميت بالايي به احزاب و تشكل هاي سياسي و صنفي داده شده است. در اصل بيست و ششم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران آمده است: احزاب‏، جمعيت‏ ها، انجمن‏ هاي‏ سياسي‏ و صنفي‏ و انجمنهاي‏ اسلامي‏ يا اقليتهاي‏ ديني‏ شناخته‏ شده‏ آزادند، مشروط به‏ اين‏ كه‏ اصول‏ استقلال‏، آزادي‏، وحدت‏ ملي‏، موازين‏ اسلامي‏ و اساس‏ جمهور اسلامي‏ را نقض‏ نكنند. هيچكس‏ را نمي‏ توان‏ از شركت‏ در آنها منع كرد يا به‏ شركت‏ در يكي‏ از آنها مجبور ساخت‏.
با وجود تصريح قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران بر وجود احزاب در ساختار سياسي كشور، در سال هاي گذشته برخي از مقام هاي رسمي كشور از بي نيازي به وجود احزاب در كشور سخن گفتند. آنان گرچه بر واقعيت ضعيف بودن احزاب در كشور اذعان مي كردند اما گويا از اين واقعيت نيز چندان ناخرسند نبودند و كمكي براي قدرتمند شدن احزاب نكردند.
با روي كارآمدن دولت تدبير و اميد، اين اميدواري بوجود آمده كه با سياست هاي اصلاحي و حمايتي دولت، احزاب جان تازه اي بگيرند و به پويايي و نشاط فضاي سياسي كشور كمك كنند.
در برنامه ارايه شده از سوي عبدالرضا رحماني فضلي وزير كشور، مسائل مربوط به احزاب از جايگاه مهمي برخوردارند. زمينه سازي براي فعاليت مطلوب احزاب و تشكل هاي سياسي و مردم نهاد و نظارت بر فعاليت آنها، پشتيباني از فعاليت احزاب قانوني و تشكل‌هاي سياسي داراي شناسنامه در جهت افزايش نقش آنها در اداره جامعه و شفافيت بخشيدن به فعاليت احزاب و فعاليت هاي سياسي، قاعده مند كردن و مسووليت پذير ساختن نخبگان و نيروهاي سياسي و نظارت مستمر بر فعاليت آنها در چارچوب قانون از جمله مواردي است كه در برنامه وزير كشور به چشم مي خورد.
با اين وجود برخي اين پرسش را مطرح مي كنند كه چگونه دولتي كه خود را فراجناحي مي خواند، مي تواند از ضرورت تقويت نظام حزبي كشور سخن بگويد؟
برخلاف تصور برخي، دولت فراجناحي، دولتي در مخالفت با احزاب نيست. بن مايه ديدگاه دولت فراجناحي، استفاده از ظرفيت هاي تخصصي در اداره كشور بدون توجه به رويكردها و وابستگي هاي سياسي است. در دولت فراجناحي آنچه در مورد ديدگاه سياسي افراد مطرح است، حركت آنها بر مبناي رويكردهاي اعتدالي و پرهيز از افراط گرايي است.
آنچه دكتر روحاني را واداشت تا به طرح ديدگاه دولت فراجناحي و اعتدال گرا بپردازد و متعاقب آن مردم نيز از اين رويكرد در انتخابات حمايت كردند، شرايط ويژه و حساس كشور بوده است. در شرايطي كه كشور بويژه از نظر اقتصادي و روابط خارجي در شرايط حساس و بغرنجي قرار دارد، حل مشكلات و رسيدگي به مطالبات مردم جز از طريق بكارگيري همه ظرفيت هاي تخصصي كشور امكان پذير نيست.
با نگاهي به تركيب اعضاي دولت يازدهم، طيف رنگارنگي از گرايش هاي موجود و شناخته شده سياسي در بين اعضاي كابينه به چشم مي خورد؛ اما همه آنها در يك چيز اشتراك دارند و آن تجربه و تخصص است.
از محمد خواجويي
تحقيق**۲۰۵۴**۱۳۵۸