بر اساس اسناد تاريخي قدمت اين تجارت غير انساني به رم، يونان و مصر باستان بازمي گردد ، زماني كه بازندگان جنگ به اسارت در مي آمدند وبه عنوان برده در اختيار پيروزمندان قرار مي گرفتند يا توسط آنها فروخته مي شدند.
برده ها بايد مانند ديگر غنايم جنگي همچون اسب و قاطر در بازارهاي مكاره در كنار ديگر برده ها ، رديف بايستد و خريداران با معاينه قدرت بازوان و شمردن دندان هايشان توانشان را ارزيابي كرده و با قيمتي نازل جسم و جان آن ها را در اختيار بگيرند.
آمدن اديان يهوديت و مسيحيت نيز نتوانست اين رفتار زشت «بعضي از مردم» نسبت به ديگر مردم را اصلاح كند ، اين اديان نه تنها برده داري را نهي نكردند بلكه آن را موجه و مشروع نشان دادند.
در كتاب « تجارت برده» نوشته « ديويد كي لينگ ري» آمده،«هرچند در آمريكا سفيد پوستان فقير هم بودند اما فقط سياه پوستان برده محسوب مي شدند و سفيد پوستان از طريق كليسا و قوانين روشن كرده بودند كه قدرت و برتري دارند . موعظه يك اسقف ويرجينيايي به بردگان در قرن هجدهم اين گونه بود: تمايل قادر متعال به اين بوده است كه شما را برده بيافريند و در اين دنيا چيزي جز نيروي كار به شما عطا نفرمايد . شما مجبوريد كه در مقابل خواست هاي او تسليم باشيد و واقفيد كه بدن هايتان متعلق به خودتان نيست بلكه به صاحبانتان تعلق دارد.«
در همين منبع تخميني از برده هاي آفريقايي تبار در سال هاي ۱۵۲۰ تا ۱۸۷۰ داده شده است .
«آمريكاي شمالي با ۴۲۷هزار برده حدود چهار ونيم درصد ازسهم كل، اسپانيا – مكزيك – پرو – آرژانتين يك ميليون و ۵۵۲ هزار برده در حدود ۱۴ درصد ، برزيل سه ميليون و ۶۴۶ هزار برده ۳۸ درصد ، هلند و فرانسه با ۳ ميليون و ۷۶۵ هزار برده در حدود ۴۲ درصد ، بريتانيا و اسپانيا و تعدادي از كشورهاي اروپايي با نيم درصد و جزاير آتلانتيك با ۱۲۵ هزار برده بيش از يك درصد از برده هاي آفريقايي تبار را در خود جاي داده بود .«اين آمار به ۱۰ ميليون برده آفريقايي در آن سال ها اشاره و نشان دهنده اين است كه برده داري با گردش مالي و سود سرشاري كه به همراه داشته و بازاري با اين وسعت يك تجارت جهاني بوده است.
تجارت برده هاي آفريقايي و برده داري در اروپا تمايزي آشكار با برده داري مشرق زمين داشت ،اين بخش از برده داري با تبعيض نژادي همراه بود ، اروپاييان سياهان را كم استعداد ، زشت و پست ترين مخلوقات مي دانستند . اين در حالي بود كه برده ها در مشرق زمين نتنها پست و كم استعداد شمرده نمي شدند ، بلكه در كنار خانواده صاحب خود زندگي كرده و در صورت نشان دادن لياقت خود مي توانستند با مناصب بالا يا حتي داماد آن خانواده شوند.
تجارت برده نيزمانند ديگر كارهاي استعمار ، خالي از حضور « بعضي از مردم » نبود . از آنجايي كه هواي آفريقا بالاخص بخش غربي آن براي سفيد پوستان بسيار نامطبوع بود و تعداد زيادي از تجار سفيد پوست به امراز آفريقايي ريق رحمت را سركشيده بودند ،تعدادي از مردمان آفريقايي به عنوان شريك تجاري سفيد پوستان وارد عرصه اين تجارت شده و خودشان مردم خودشان را زنجير مي كردند و به سفيدپوستان مي فروختند و در مقابل نيشكر، آهن و تفنگ هاي اروپايي مي گرفتند و اين چرخه را اين بار با قدرت سربازان اجير شده و اسلحه هاي اروپايي با توان بيشتري جلو مي بردند.
اين داستان تا اواخر قرن هجدهم و نيمه قرن نوزدهم ادامه داشت تا اينكه كشورها كم كم با موضوع برده داري شروع به مقابله كردند، نخستين كشوري كه برده داري در آن ممنوع شد دانمارك بود وبعد از آن كشورهايي نظير فرانسه ، بريتانيا و آمريكا و ديگر كشورهاي اروپايي بودند كه قوانين ممنوعيت برده داري را تصويب كردند ، البته نبايد فراموش كرد كه در واقع صنعتي شدن اين كشورها بود كه سليقه تجاري آن ها را تغيير مي داد.
اما چرا برده داري در اسلام نهي نشده است ، آيا اين درست است كه بگوييم بر اساس پاره اي از مصلحت ها اسلام بجاي رد برده داري ، تشويق به آزاد سازي برده ها كرده تا با گذشت زمان برده داري ريشه كن شود. اگر اينگونه بود چرا در مورد بت ها كه طرفداران بي شماري در جزيره العرب داشتند با آن قاطعيت عمل كرد و حتي در باره شرب خمر طي چند مرحله آن را كاملا مذموم دانست اما در مورد برده داري تنها به نحوه برخورد با برده ها و نحوه برده گرفتن اشاره كرده و آن را كاملا نهي نكرده است.
براي يافتن پاسخ اين پرسش و كار بزرگ و ارزشمندي كه دين مبين اسلام در اين حوزه انجام داده است،بايستي به شرايط اجتماعي و فرهنگي دوران جاهليت باتوجه بيشتري نگاه كرد.
دركتاب «بردگي از ديدگاه اسلام» نوشته « مصطفي حسيني» مستندات جالبي در خصوص برده داري در دوران جاهليت ارايه شده است كه نمونه هايي از آن را در براي روشن شدن ذهن خواننده در زير مي آوريم.
- تاريخ التمدن اسلامي ، ج ۴ ، ص ۲۷ ؛ « اگر كسي برده اي را خريداري مي كرد ، ريسماني را به گردنش مي افكند وچون حيواني او را به خانه اش مي كشيد»
- المفصل ، ج ۴ ، ص ۵۶۷ ؛ وام داراني كه نمي توانستند وام خود را بپردازند ، به بردگي فروخته مي شدند »
-تفسير طبري ، ج ۹ ، ص ۱۰۴ چاپ لبنان ؛ « در روزگار جاهليت برده داري كنيزان خود را به روسپيگيري وا مي داشتند و مزدشان را براي خود مي گرفتند.»
- تاريخ التمدن الاسلامي ج ۴، ص ۲۷ و ۲۸ ؛ «تازيان با كنيزان خويش زناشويي مي كردند و چون فرزنداني براي ايشان زاده مي شد ، آنان را به بردگي مي گرفتند مگر آنكه كسي از آنها با دليري و جنگاوري نجابت و اصالت خود را به اثبات مي رساند كه در آن صورت به خويشاوندانيش مي پيوست و او را مي پذيرفتند و گرنه ، به حال بردگي باقي مي ماند.»
اسلام در يك چنين محيطي پا به عرصه وجود گذاشت . پيامبر اسلام (ص) قبل از بعثت خود تنها غلامي كه همسرش خديجه (س) به او هديه كرده بود را آزاد كرد و او را به فرزند خواندگي گرفت .آن غلام همان «زيد بن حارثه » مسلمان فداكار و از شهداي اسلام بود.
بعد از بعثت پيامبر اسلام در نخستين گام در آيه هاي ۱۱ ، ۱۲ ، ۱۳ سوره البلد مي آيد : آدمي از گردنه گذر نكرده است ( تا به قله سعادت يا بهشت موعود رسد ، و تو چه مي داني گردنه چيست ؟ برده اي را آزاد كردن است.»
در گام بعدي تمامي راههاي برده داري كه در گذشته و جاهليت وجود داشته اعم از فروش فرزندان براي بردگي ، به برده گرفتن كسي كه وام دارد، به برده گرفتن مجرمان ( چراكه اسلام براي هر جرمي كيفري را مشخص نمود و دزديدن زنان و مردان و كودكان به قصد به بردگي فروختن را در آيات مختلف نهي كرده است.
در واقع تنها راه به برده گرفتن براي مسلمانان ، گرفتن اسيران جنگ بود كه امري بديهي بوده و هيچگاه در تاريخ منسوخ نشده و ظاهرا منسوخ هم نخواهد شد در عين حال تعاريف مشخصي در اسلام براي رفتار با يك اسير جنگي وجود دارد كه نسبت با مدل هاي قرن نوزدهم وبيستم ام اروپاييان و آمريكاييها بسيار متمدنانه تر و انساني تر است.
قطعا خوانندگان عزير نياز به يادآوري تاريخ جنگ دوم جهاني و رفتار رژيم فاشيست آلمان با اسراي جنگي در زمان جنگ و رفتار متفقين نسبت به آلماني ها و ژاپني ها بعد از جنگ دوم جهاني ندارند و غربي هايي كه اينگونه در خصوص برده داري به اسلام مي تازند رفتار قرون وسطايي خود را اينگونه در ظاهري متمدنانه نمايش مي دهند.
مصداق زمان حال و بارز اين موضوع زندان «گوانتانامو» است كه دولت آمريكا با جسارت تمام به رفتارهاي غير انساني خود ادامه مي دهد و در عين مخالفت افكار عمومي بر بازنگه داشتن آن تاكيد دارد.
در پايان گزارش اين نكته را يادآوري مي كنم اگرچه تنها را برده گرفتن در اسلام ، گرفتن اسير جنگي است اما درخصوص آن هم در آيه ۶۷ سوره الانفال آمده : « براي هيچ پيامبري روا نيست كه اسيراني داشته باشد تا آنكه در زمين دشمنان را به سختي در هم شكند ، شما بهره دنيا ( اسير و غنيمت ) را خواهانيد ولي خدا سراي بازپسين را برايتان مي خواهد و خدا عزتمند و حكيم است »
يا در سوره محمد (ص ) آيه ۴ آمده است : اي مسلمانان هنگامي كه در جنگ با كافران روبرو شديد ، گردنهايشان را بزنيد تا چون آنها را در هم شكستيد ، بندها را محكم كنيد ( مبادا بگريزند و دوباره بر شما بتازند ) پس از آن ، يا بر اسيران منت نهيد ( و آزادشان سازيد) يا تاوان بگيريد ( و رهايشان كنيد) تا اينكه جنگ ، بارهاي سنگين خود را فرونهد».
گزارميز /۱۷۴۶/۱۶۴۷