فاصله اين جنگل از مشهد مركز خراسان رضوي چندان طولاني نيست اما مسيري سنگلاخي و سخت گذر است كه ديدن آن به رنج سفر مي ارزد.
اين مسير به يكي از زيباترين و بكرترين نقاط طبيعت ايران زمين و جنگلي ناب با محصولي كه به معناي واقعي سبز پسته اي است، منتهي مي شود.
مسير كلات به خودي خود مسيري كم عرض و غير استاندارد و فاقد مشخصات اصولي و فني لازم است چه رسد به اين راه كه از جاده هاي فرعي اين منطقه است و در گذشته مالرو بوده و امروز با كمي عريض تر شدن براي عبور خوردها استفاده مي شود.
بعد از طي حدود ۸۰ تا ۹۰ كيلومتر از مسير اصلي مشهد به سمت كلات در ميانه راه ، راننده به داخل مسيري فرعي مي پيچد كه در ابتدا تقريبا مسطح و دو طرفه است اما كمتر از پنج كيلومتر بعد ، مسير باريك، كم عرض و سنگلاخي مي شود.
فاصله اين منطقه از مشهد خيلي زياد نيست اما مسير به قدري سخت و دشوار است كه كمتر مردم به سراغ اين منطقه زيبا مي روند شايد همين هم اصلي ترين علت بكر ماندن آن است.
از روستاي چهچهه آنجا كه چند سالي سد چهچهه در حال احداث است و تا امروز نيمه تمام مانده ، به بعد دشواري مسير بيشتر مي شود و خودرو با وجود آنكه صحرايي است، گاه در كمركش كوه يا سراشيبي ارتفاعات كم مي آورد و به سختي قابل كنترل است.
شايد از اين جهت است كه در طول اين مسير ۳۰ تا ۴۰ كيلومتري تا رسيدن به مقصد جز موتورسيكلت وسيله نقليه ديگري نمي توان يافت و اهالي روستاهاي منطقه قريب به اتفاق با موتورسيكلت تردد مي كنند.
اما در اينجا آنچه به وفور يافت مي شود هواي سالم ، آسمان آبي و خورشيد درخشان است.
جنگل پسته خواجه كلات از منحصر به فردترين و وسيع ترين جنگل هاي اين گونه در كشور و منطقه است كه وسعتي در حدود چهار هزار و ۶۸۰ هكتار را در بر مي گيرد.
البته جنگل هاي پسته وحشي استان خراسان رضوي بيش از اينها و در قالب ۱۵ رويشگاه در پنج شهرستان مشهد ، كلات ، درگز ، سرخس و تربت جام با وسعت ۴۹ هزار هكتار گسترده شده اند.
جنگل هايي كه از لحاظ ميزان توليد، گونه و وسعت در كشور منحصر به فرد مي باشد و در ميان آن جنگل پسته منطقه خواجه كلات مقام نخست را از اين جهات در خراسان رضوي دارد.
براي رسيدن به جنگل خواجه كلات بعد از عبور از اين مسيرها و ورود به دل كوه هاي هزار مسجد آرام آرام درختاني پايه كوتاه با شاخه هاي چتر مانند به صورت پراكنده در دامنه و كمركش كوه به چشم مي آيد.
هرچه جلوتر مي رويم بر تعداد آنها افزوده مي شود تا جايي كه تابلوي اداره كل منابع طبيعي و آبخيزداري استان از قدم نهادن در منطقه طرح مديريت منابع جنگلي پسته كوهي منطقه خواجه شهرستان كلات حكايت دارد.
اينجا در فاصله كمتر از ۵۰۰ متر با مرز تركمنستان واقع شده است و نيروهاي مرزباني هم در محل مستقر هستند بعد از طي مسيري ديگر در ميان كوه ها شمار درختان پسته بيشتر و از تنكي درآمده و انبوه تر مي شوند.
اما منظور از انبوه، آن چيزي نيست كه از جنگل هاي انبوه شمال در ذهن نقش مي بندد، درختان در شيب كوههاي تراشيده شده از گذر ايام به زيبايي دامن گسترده و صدها سال است كه همنشين هزار مسجد شده اند.
درختاني كه باوجود جثه كوچك ، گاه بيش از ۲۰۰ سال از عمرشان مي گذرد و همچنان ريشه در خاك دارند ريشه هايي كه دو تا سه برابر طول شاخه هايشان است و در عمق سنگ و خاك كوهها تنيده شده است.
اينك ديگر ساعتي از ظهر گذشته و گرماي هوا بيش از حد است و آفتاب ظهر شلاقي بر سر و صورتمان مي نوازد اما اهالي منطقه به اين آفتاب و گرما عادت دارند.
مي گويند اين درختان در ضلع شمالي از انبوهي بيشتري برخوردار است و برداشت محصول هم در آن قسمت جريان دارد.
از ميانه دو كوه بلند به پايين سرازير مي شويم و در لابه لاي كوه ها به سمت دره اي مي رويم كه قرق باني جنگل در شكاف هاي كوه مستقر است و در فاصله پنج شش متري روبروي قرق باني در بالاي صخره اي در وسط دره، گنبد نقره اي امامزاده اي قرار دارد كه زيارتگاه اهالي روستاهاي منطقه است.
بعد از لختي استراحت دوباره از لابه لاي كوه ها بالا مي رويم و خودروها در محل خرمن ها متوقف مي شود.
اينها خرمن است اما نه خرمن گندم، خرمني از پسته هاي ريز و سبز با طعمي چرب و بوي عطري به ياد ماندني كه فضا را معطر كرده است.
اين خرمن ها در بالاي سطح نسبتا صاف صخره ها و تپه ماهورهاي منطقه در ارتفاع ۴۰۰ تا ۴۵۰ متري از سطح دريا در محاصره كوه هاي پوشيده با درختان پسته وحشي بر روي هم تلنبار شده، جايي كه گويي دشتي از كوه هاي صيقل خورده سياه و براق را در زير نگين دارد.
بكري اين طبيعت هنوز پابرجا است ، اينجا جايي است كه خيلي ها از آن بي اطلاع هستند و يا اگر هم مي دانند به علت سخت گذر بودن مسير دسترسي بدان سخت است.
بكري طبيعت منطقه و جنگل هاي زيباي پسته و محصول خوش عطر و طعم آن از جاذبه هاي طبيعي آن است كه براي طبيعت دوستان و بسياري از كوهنوردان لذت بخش و دوست داشتني است.
براي حفاظت و بهره برداري صحيح از اين جنگل هاي منحصر به فرد كه محصولي ارگانيك و عاري از هر نوع كود و سم دارد، براي نخستين بار در استان طرح مديريت منابع جنگلي پسته وحشي خواجه كلات اجرايي شد.
به گفته مدير كل منابع طبيعي و آبخيزداري خراسان رضوي، به دليل اهميت اين منطقه جنگلي كه وسعتي بيش از ۱۲ هزار هكتار دارد ، طرحي براي وسعت چهار هزار و ۳۰۰ هكتار از بخش هاي اصلي و انبوه اين جنگل تهيه شد.
حسن تقوايي، عمده كاربرد اين نوع پسته را كه از گونه pistacia vercaاست ، مصرف دارويي و صنايع غذايي به جهت ارگانيك و سلامت بودن آن عنوان كرد.
وي افزود: اين طرح در سال ۷۱ توسط منابع طبيعي استان با هدف جلب مشاركت مردم در توسعه ، حفاظت و احياي اين عرصه جنگلي كه از ذخيره گاه هاي ژنتيكي است و نيز ايجاد اشتغال در منطقه اجرايي شد.
در واقع در قالب اين طرح تعاوني بهره برداران پسته جنگل هاي خواجه تشكيل شد و امروز از اقدامات موفق منابع طبيعي در اين حوزه است.
چنانكه تعاوني به تناسب شرايط جوي و بارش ها در سال هاي مختلف بين ۱۵ تا ۱۰۰ و ۱۲۰ تن محصول برداشت مي كند و امسال به گفته خود آنها حدود ۱۰۰ تن محصول از جنگل هاي پسته خواجه كلات برداشت شده است.
اين در حالي است كه بخشي هم افراد محلي براي مصرف تازه خوري خود برداشت مي كنند.
به گفته وي ، معاون فني منابع طبيعي و آبخيزداري خراسان رضوي ، برآورد مي شود امسال برداشت محصول از جنگل خواجه كلات دو تا سه ميليارد تومان درآمد ايجاد كند كه از اين ميزان ۲۴۰ ميليون تومان آن بعنوان بهره مالكانه به دولت داده مي شود و بقيه درآمد مردم خواهد بود.
وي اظهاركرد: موفقيت طرح مديريت منابع جنگلي پسته وحشي خواجه كلات به حدي است كه امروز اين اداره كل تلاش مي كند مشابه آن را طي تفاهمنامه اي با تعاون روستايي در ساير مناطق استان كه جنگل هاي ذخيره گاهي و نيز پسته وحشي دارد پياده كند.
وي افزود: بر اين مبنا، مقدمات كار براي اجراي آن و تشكيل تعاوني بهره برداران در شهرستان هاي داراي جنگل هاي پسته وحشي انجام شده است.
به گفته مسوولان در واقع امروز اعضاي تعاوني بهره برداران پسته منطقه خواجه كلات نه تنها بهره برداري مي كنند بلكه وارد عرصه توسعه و حفاظت از جنگل نيز شده اند.
جنگل هايي كه تا قبل از آن به علت چراي دام و بهره برداري غيراصولي رو به زوال بود و هر سال بخش هايي از آن از بين مي رفت در اين سال ها در كنار تلاش هاي اداره كل منابع طبيعي و مشاركت تعاوني بهره برداران براي خروج دام و توسعه جنگل موجب شده امروز اين جنگل دوباره زادآوري خود را شروع كند.
در اين چند ساله كار خروج دام از جنگل انجام شده و آب مورد نياز آنها از دو حلقه چشمه درون محدوده حفاظت شده از طريق ۵/۳ كيلومتر كانال به بيرون از منطقه منتقل و با ايجاد آبشخور اين مشكل مرتفع شده است.
امروز ۲۱۹ نفر عضو فعال تعاوني دركنار ساير مردم منطقه، خود حافظ اين جنگل ها شده اند و امسال هم برنامه ريزي كرده اند تا سطحي از جنگل را حدود ۱۰ هكتار نهال كاري كنند.
همه اين تلاش ها موجب شده امروز در اين جنگل ها نقش عوامل انساني و دامي در تخريب به حداقل و تقريبا صفر برسد ضمن آنكه اين درختان با وجود خشكسالي هاي ۱۵ سال اخير و هجوم آفات بشدت مقاوم و بومي منطقه است.
اين اقدامات و تلاش ها به زادآوري اين جنگل ها در سال هاي اخير منجر شده است درختاني كه رشد كم و عمر طولاني دارند.
ضمن آنكه اهالي هم با وجود سختي زندگي و محروميت بسيار در اين منطقه،
خست به خرج نمي دهند و بخشي از پسته كه روي زمين مي ريزد را براي زادآوري محصول در پاي آن باقي مي گذارند.
ضايعات محصول چون غلاف رويي پسته ها هم هنگامي كه اندكي خشك مي شود با عبور تراكتور از روي آنها از محصول جدا شده و در پاي درختان باقي مي ماند تا خود به قوت خاك آن بيافزايد.
همه اين مراحل از برداشت تا خرمن شدن محصول و جدا كردن غلاف از پوسته را در زماني كه بر بلنداي تپه مشرف به جنگل هاي پسته در دامنه شمالي كوههاي هزار مسجد ايستاده بودم، ديدم.
كاري سخت و دشوار با ظرافت هاي خاص از آن جهت كه درختان نبايد آسيب ببيند و محصول برداشتي هم بهترين باشد.
حال كه محصول انباشته و خرمن شده بود كار شايد به چشم آسان مي آمد اما چينش دانه دانه پسته ها از درخت آن هم پسته هايي شبيه نخود و كوچكتر از پسته هاي معمولي ، دشوار است.
فراهم شدن زمينه فرآوري ، بسته بندي در منطقه و نيز صادرات آن به لحاظ ارگانيك بودن مي تواند بر بهبود وضعيت معيشت مردم منطقه بسيار موثر باشد.
رييس سازمان جنگل ها و مراتع كشور كه حضورش در جنگل هاي پسته خواجه كلات با استقبال گرم روستائيان منطقه روبرو شده بود بر اعطاي تسهيلات ارزان قيمت به شركت تعاوني بهره برداران تاكيد كرد.
عليرضا اورنگي افزود: بايد امور مربوط به فرآوري محصول را هم به مردم منطقه داد.
به گفته وي، امسال براي اولين بار قانونگذار استفاده از تسهيلات صندوق توسعه ملي براي بخش منابع طبيعي را ديده است كه براي اين بخش مي توان بهره برد.
وي تصريح كرد : بهره برداري از محصولات فرعي جنگل ها در دستور كار است و مشاركت مردم در اين امر مدلي موفق از مديريت منابع جنگلي است كه در جنگل هاي ذخيره گاهي ژنتيكي منطقه خواجه كلات در خراسان رضوي اجرايي شده است.
وي تاكيد مي كند كه مردم اين منطقه ضمن ادامه مشاركت و حضور خود در صيانت اين جنگل و بهره برداري مطلوب آن با كمك مسوولان زمينه هاي توسعه كار فرآوري و بهره برداري محصول را با استفاده از تسهيلات فراهم كنند.
اميد مي رود كه با مشاركت گسترده مردم در حفاظت و توسعه جنگل ها بويژه ذخيره گاه هاي ژنتيكي اين منابع طبيعي براي نسل هاي كنوني و آينده حفظ شود.
روز رفته رفته مي رود به پايان خود نزديك شود و سفر يك روزه ما هم به جنگل هاي ناب پسته وحشي خواجه كلات تمام مي شود و زمان عزيمت است.
در بازگشت از اين مسير بعد از يك روز پر تحرك و ديدني ، زيبايي هاي مسير بيشتر به چشم مي آيد و آرامش محيط همراه با غروب سحر كننده خورشيد كه انعكاسي از شعاع هاي طلايي بر دشتي از كوههاي كهربايي صيقل خورده است اين جذابيت را به چشم بيننده عيان مي كند.
گزارش از: فاطمه يوسفي
۲۷۱۳/۶۵۹/۳۳۰