افشاگري در زمينه برنامه ها و اطلاعات محرمانه و حساس امنيتي، سياسي و اقتصادي دولت ها، بويژه در كشوري چون آمريكا در سال هاي اخير يكي از تحولات جالب توجه و قابل تامل بوده است. استفاده قدرت هاي بزرگ از ابزارها و شيوه هاي غيرقانوني و نامشروع در تامين منافع به اصطلاح ملي، يكي از مهمترين موضوعات افشا شده در سال هاي اخير است كه بارها بر فضاي سياسي داخلي و روابط خارجي كشورها اثر گذاشته است.
افشاگري هاي جوليان آسانژ در خصوص اسناد محرمانه ديپلماتيك دولت آمريكا در سايت ويكي ليكس، افشاگري گروهي ناشناش موسوم به آفشورليكس در مورد تخلفات مالي بنگاه ها و شركت هاي بزرگ اقتصادي در بهشت هاي مالياتي و اخيرا انتشار اطلاعات مربوط به فعاليت هاي جاسوسي دولت آمريكا توسط يكي از پيمانكاران پيشين سازمان امنيت ملي اين كشور (NSA)، توجه دولت ها را بيش از پيش بر روي ارتقاي امنيت سرويس هاي اطلاعاتي و بحث حفاظت اطلاعات در برابر دست اندازي هاي ايالات متحده متمركز كرده است.
دولت واشنگتن كه طي سال هاي اخير به واسطه پديده افشاگري بيشترين هزينه را متحمل شده است، تلاش مي كند آب رفته را به جوي بازگرداند و با تعديل قوانين يا شفاف سازي فعاليت هاي شبهه دار نهادهاي امنيتي، از فشار افكار عمومي در داخل و كدورت روابط با كشورهاي خارجي بكاهد.
سخنان اخير اوباما در خصوص تقويت سازوكارهاي نظارتي بر سرويس هاي جاسوسي آمريكا و شفاف سازي هاي بيشتر در اين زمينه در چارچوب تلاش براي احياي اعتبار دولت و سازمان هاي اطلاعاتي آمريكا تفسير مي شود.
به گزارش بي بي سي افشاگري ادوارد اسنودن كه در چند دهه گذشته كم سابقه بود، باعث شده است كه دولت اوباما بازنگري و تغييردر نحوه جمع آوري سوابق مكالمات تلفني شهروندان را در برنامه كاري دولت خود قرار دهد. اما برخي تحليلگران بر اين باورند كه سخنان اوباما وعده‌اي تو خالي براي گذر از شرايط بحراني كنوني است و طرح جديد او به لحاظ عملي قابليت اجرايي ندارد.

** طوفاني كه اسنودن به پا كرد
--------------------
ادوارد اسنودن پيمان كار سابق آژانس امنيت ملي آمريكا در ژوئن سال جاري اطلاعات طبقه بندي شده‌اي از برنامه‌هاي فوق سري جاسوسي و شنود اين آژانس موسوم به پريزم را در اختيار دو روزنامه گاردين و واشنگتن پست قرار داد و با انتشار اين اسناد پروسه افشاگري خود را تكميل كرد.
اطلاعات افشاشده نشان مي داد كه آژانس امنيت ملي در چارچوب برنامه پريزم به اطلاعات و سوابق ميليون ها مشترك تلفن و كاربران شركت هاي اينترنتي بزرگي چون فيسبوك، گوگل، مايكروسافت و ياهو در آمريكا و اروپا دست يافته است. به رغم توضيح اوباما مبني بر اينكه اين داده‌ها براي پيگيري اتباع خارجي مظنون به تروريسم جمع آوري شده است، اما اين رسوايي در داخل كشور جنجالي جدي به راه انداخت.
افشاگري هاي ادوارد اسنودن باعث شد بسياري از فعالان جامعه مدني آمريكا دولت اوباما را به نقض حريم خصوصي افراد متهم كنند و از دولت بخواهند كه مسئوليت خود را در اين زمينه بپذيرد. اما در مقابل همانطور كه جووان استلارد كوشنده صلح آمريكايي در گفت‌وگو با ايرنا تاكيد كرد دولت باراك اوباما به جاي پذيرش مسئوليت و پاسخگويي در مورد اين رسوايي، با وارد كردن اتهام جاسوسي و سرقت اسناد محرمانه به اسنودن و با جنجال آفريني حول مساله استرداد او، به دنبال فرافكني بوده است.
به گزارش بي بي سي منتقدان و فعالان ليبرال در آمريكا اسنودن را قهرمان مي‌دانند، زيرا او برنامه‌هايي را برملا كرده است كه حقوق اساسي مندرج در قانون اساسي ايالات متحده را نقض مي‌كند، اما باراك اوباما ميهن پرست بودن اين شهروند آمريكا را رد مي كند.

** جاسوسي به بهانه تروريسم
-----------------------------
دولت اوباما حتي با تاكيد بر اين كه برنامه‌هاي جاسوسي مخابراتي و سايبري برملا شده، قانوني بوده و باعث خنثي شدن شماري از حملات تروريستي از سوي سازمان‌هاي اطلاعاتي شده است، به دنبال دفاع از اين برنامه هاي سري برآمده است.
همچنين انتشار اين اسناد محرمانه بر روابط واشنگتن ـ بروكسل نيز تاثير منفي گذاشت. گزارش هفته نامه اشپيگل نشان داد اتحاديه اروپا جزو اهداف اولويت دار جاسوسي آژانس امنيت ملي بوده است و اين سازمان آمريكايي به بهانه مقابله با تروريسم به اطلاعات دفاتر اروپايي در آمريكا و شهروندان اروپايي نيز دست اندازي كرده است.
به گزارش يورونيوز مارتين شولتز رييس پارلمان اروپا در اظهار نظري رسمي، اقدام آمريكا را اقدامي خصمانه عليه اين اتحاديه خواند. همچنين خوزه مانوئل باروسو كميسيون اجرايي اتحاديه اروپا به سرويس هاي مربوطه دستور داد پس از كنترل و بازرسي جامع دفاتر اتحاديه اروپا، تدابير امنيتي در اين مراكز را افزايش دهند. به طور كلي مي توان گفت كه اين مساله باعث خدشه دارشدن اعتماد اروپاييان به دولت آمريكا شد.

** وعده اوباما به بازبيني برنامه هاي امنيتي
-----------------------------
اما جنجال ايجاد شده به دنبال افشاگري اسنودن، بسيار بزرگتر از اين بود كه دولت آمريكا بي تفاوت از كنار آن عبور كند. به دنبال گسترش فشار داخلي و خارجي بر دولت در خصوص نقض حريم خصوصي افراد و دولت‌ها درچارچوب برنامه هاي امنيتي ـ نظارتي سازمان هاي امنيتي، به گزارش آسوشيتد پرس، باراك اوباما چند روز قبل در جريان يك كنفرانس مطبوعاتي به مردم آمريكا وعده داد كه طرح هاي حساس سازمان هاي امنيتي را مورد بازنگري و اصلاح قرار مي دهد و از اين پس شفافيت و نظارت بيشتري را بر روي برنامه هاي عملياتي اين سازمان ها اعمال خواهد كرد.
بي بي سي نيز در گزارش خود به نقل قول اوباما استناد مي كند كه در اين خصوص گفت: با توجه به سابقه سوء استفاده دولت‌ها، اين حق مردم است كه درباره سيستم هاي نظارتي سوال كنند، به ويژه كه اين روزها فن آوري، همه ابعاد زندگي آنان را در برگرفته است... من قول مي دهم كه با كمك كنگره برنامه هاي امنيتي آمريكا را بازبيني و اصلاح كنيم تا بتوانيم بين آزادي هاي فردي و امنيت توازن برقرار كنيم و به مردم عادي اطمينان دهيم كه زندگي آنها مورد جاسوسي قرار نمي گيرد... ما تلاش خواهيم كرد اين برنامه ها مورد نظارت، شفافيت و محدوديت بيشتر قرار بگيرند.
اين در حالي است كه هفته نامه آلماني اشپيگل روز بعد از سخنراني اوباما و وعده ايجاد شفافيت در برنامه‌هاي نظارتي و تجسسي اين كشور، از ابعاد تازه اي از برنامه جاسوسي آمريكا پرده برداشت. بر اساس اين گزارش آمريكا به جز ايران، چين و روسيه همچنين به تجسس از كشورهايي اهتمام داشته كه با آنها روابط گرمي دارد؛ آلمان، فرانسه و ژاپن از مهمترين كشورهاي اهداف سرويس هاي جاسوسي آمريكا بوده اند.

** ترديد در اجراي برنامه هاي نظارتي
------------------------------------------
وعده اوباما به انجام اصلاحات و شفافيت بيشتر در برنامه‌هاي نظارتي دولت آمريكا، با اينكه اميدهايي را در دل مخالفان اين برنامه ها به وجود آورد اما باعث شد كه نمايندگان كنگره نسبت به عملياتي بودن چنين طرحي ابراز نااميدي كنند.
به گزارش روزنامه واشنگتن پست، نمايندگان كنگره معتقدند كه مخفيانه و سري بودن، ماهيت بسياري از برنامه‌هاي جاسوسي سازمان‌هاي امنيتي، مانع از نظارت دقيق بر عملكرد آنها در حوزه هاي نظارتي و شنود مي شود. واشنگتن پست آورده است: از آنجا كه بسياري از اسناد و شواهدي كه براي ارزيابي عملكرد اين سازمان ها مورد نياز است، جزو اسناد سري و طبقه بندي شده هستند، دسترسي به آنها براي نمايندگان ممنوع و در نتيجه اعمال نظارت و كنترل دقيق بر اين فعاليت ها غيرممكن است.

** عقب نشيني اوباما؛ پيروزي اسنودن
---------------------------------------
با وجود اينكه به نظر نمي رسد طرح اوباما نظارت و كنترل بر دستگاه‌هاي امنيتي را به طور قابل توجهي ارتقا دهد، اما از نظر برخي تحليلگران مطرح شدن طرح شفاف سازي فعاليت نهادهاي امنيتي، خود قدم بزرگي است كه در نتيجه تلاش آسانژها و اسنودن ها حاصل شده است.
به گزارش رويترز جوليان آسانژ موسس سايت افشاگر ويكي ليكس اظهارات اوباما مبني بر طرح محدودسازي برنامه نظارتي دولت آمريكا را نوعي پيروزي دانست.
دو روز بعد از سخنان اوباما، آسانژ با انتشار بيانيه اي در پايگاه اينترنتي خود در اين خصوص نوشت: رييس جمهور آمريكا با اعلام طرح اعمال اصلاحات بر برنامه نظارت جهاني آمريكا، نقش ادوارد اسنودن را به عنوان افشاگر تاييد كرد ... امروز روز پيروزي اسنودن و حاميان او است.
رويترز افزود: آسانژ در اشاره اي به اعلام روز جمعه باراك اوباما گفت: امروز رييس جمهور ايالات متحده به مشروعيت نقش ادوارد اسنودن به عنوان افشا كننده اسرار، با رونمايي از طرح هايي براي اصلاح در برنامه نظارت جهاني واشنگتن، اعتراف كرد.
در ادامه اين بيانيه آمده است: اسنودن قبلا گفته بود كه بزرگترين نگراني او اين است كه افشاگري كند و تغييري رخ ندهد، اما اكنون اصلاحات در حال شكل گرفتن است، و به همين دليل رييس جمهور و مردم آمريكا و حتي جهان بايد از اسنودن قدرداني كنند.
جوليان آسانژ، افشا كننده بسياري از اسناد طبقه بندي شده آمريكاست كه حدود يك سال از بيم اجراي قانون استرداد مجرمين به آمريكا، در سفارت اكوادور در لندن به سر مي برد و اخيرا به روسيه پناهنده شده است. وي اظهارات اوباما را مبني بر اينكه طرح اعمال اصلاحات بر برنامه نظارتي آمريكا، پيش از افشاگري اسنودن طراحي شده بود، رد كرده است.
همچنين به گزارش بي بي سي الكس ابدو از وكلاي اتحاديه آزادي‌‌هاي مدني آمريكا، تصميم اخير كاخ سفيد براي حركت به سمت شفاف‌‌كردن اقدامات سرويس‌‌هاي جاسوسي آمريكا را حاصل افشاگري‌‌هاي اسنودن دانسته است.

** جمع بندي
----------
افشاگري هاي اخير در مورد نقض حقوق بشر و نقض حقوق اساسي دولت ها در چارچوب برنامه هاي امنيتي و سياسي دولت آمريكا، هجمه بزرگي را عليه واشنگتن به راه انداخته است. اين در حالي است كه دولت آمريكا همواره حفاظت از امنيت ملي را بهانه اعلاني بسياري از اقدامات سازمان هاي امنيتي و اطلاعاتي خود قرار مي دهد.
امنيت ملي مفهوم گسترده اي دارد. با پايان جنگ دوم جهاني و گسترده‌تر شدن ارتباطات بين المللي، مفهوم سنتي و تك بعدي امنيت نيز ارتقا يافت. باري بوزان نظريه پرداز مكتب كپنهاك، امنيت را به عنوان مفهومي چند بعدي در زمينه هاي پنج گانه نظامي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي بسط داد.
بر همين اساس امروزه ابزارها و راه‌هاي تامين امنيت نيز متناسب با چندبعدي شدن مفهوم آن، چنان گسترش يافته اند كه در موارد بسياري امكان سوء استفاده دولت ها و گروه هاي نفوذ را فراهم آورده است. به نظر مي رسد جاسوسي سازمان امنيت ملي آمريكا از شهروندان آمريكايي و اروپايي به بهانه مبارزه با تروريسم و تامين امنيت ملي نيز در اين چارچوب مي گنجد.
در مجموع افشاگري هاي اخير به نوعي توانست فشار افكارعمومي را بر دولت آمريكا افزايش دهد، به طوري كه دولت آمريكا در پي جبران مافات برآمد. هرچند، آب ريخته به جوي باز نمي گردد، اما روشنگري كه در ذهن مردم ايجاد شد، عنصري است كه به صورت فزاينده و تصاعدي رشد مي كند.
پژوهش**۹۲۷۵**۹۱۳۰**۹۲۴۱