دل كندن از اين ماه پربركت چه بسا سخت و آكنده از اندوه باشد چرا كه ممكن است بر اساس هر آنچه در شب هاي قدر در مورد سرنوشت هر يك از انسان ها رقم خورده است، بسياري ماه رمضان سال آينده را درك نكنند.
وداع با اين ماه پرفيض از زبان امام زين العابدين (ع) كه با زيباترين بيان و كلام با خداوند متعال راز و نياز كرده بسيار شنيدني است و حزن و اندوه جدا شدن از ماه خدا را بيشتر مي كند.

* مناجات با خدا
اي خداوندي كه در برابر نعمت هايي كه به بندگانت ارزاني مي‏داري به پاداشت رغبتي نيست!
اي خداوندي كه از بخشيدن پشيمان نمي‏شوي!
اي خداوندي كه پاداش عمل بنده را نه برابر عمل، بلكه بيش از آن مي‏دهي!

* تفضل خدا بر بندگان
نعمتت بي‏هيچ سابقه است و عفو تو بر مقتضاي فضل و احسان توست و عقوبتت بر آيين عدالت است و هر چه تقدير كني خير ما در آن است.
اگر عطا كني، عطاي خويش به منت نياميزي و اگر منع كني، منع كردنت نه از روي ستم باشد.
پاداش نيك، دهي كسي را كه سپاست گويد، با آنكه تو خود او را سپاس گفتن الهام كرده‏اي.
جزاي خير دهي كسي را كه تو را بستايد، با آنكه تو خود او را ستايشگري آموخته‏اي.

*عيب پوشي از بندگان
عيب كسي را مي‏پوشي كه اگر مي‏خواستي، رسوايش مي‏ساختي. به كسي عطا مي‏كني كه اگر مي‏خواستي، عطا از او باز مي‏گرفتي.
و آن دو يكي در خور آن بود كه رسوايش كني و يكي سزاي آن بود كه عطاي خويش از او بازگيري. ولي تو اي خداوند، كار خود بر تفضل بنا نهاده‏اي و قدرت خود را بر گذشت از گناهان جاري داشته‏اي.

*بردباري با بندگان
با آنان كه تو را عصيان كنند، با بردباري روياروي شوي و آنان را كه آهنگ ستم بر خود كنند، مهلت دهي. آري اي پروردگار من، مهلتشان دهي و با آنان مدارا كني، باشد كه به سوي تو باز گردند، و چاره كارشان به توبه سپاري، تا آن كه بايد هلاك شود به خلاف رضاي تو در مهلكه نيفتد و آن كه از نعمت تو مست غرور شده و طريق شقاوت در پيش گرفته بدبخت نگردد، مگر آنگه كه ديگر عذر نماند و حجت بر او تمام شود.
همه اين‏ها از روي كرم و عفو توست اي خداي بخشنده و سودي است كه از عطوفت تو حاصل گردد، اي خداي بردبار.
اي خداوند، تويي كه در عفو به روي بندگانت گشوده‏اي و آن را توبه ناميده‏اي.
و براي رسيدن به اين در، آياتي را كه بر پيامبرت وحي كرده‏اي راهنما ساخته‏اي، تا كسي آن در را گم نكند، كه تو اي خداوندي كه نام تو بزرگ و متعالي است، خود گفته‏اي:
به درگاه خدا توبه كنيد، توبه‏اي از روي اخلاص باشد كه پرودگارتان، گناهانتان را محو كند و شما را به بهشت هايي داخل كند كه در آن نهرها جاري است.
در آن روز، خدا پيامبر و كساني را كه به او ايمان آورده‏اند فرو نگذارد، و نورشان پيشاپيش و در سمت راستشان در حركت باشد. مي‏گويند:
اي پروردگار ما، نور ما را براي ما به كمال رسان و ما را بيامرز، كه تو بر هر كاري توانايي.
پس كسي كه از دخول به چنين سرايي - سراي توبه - پس از گشودن در و بر گماشتن راهنما غفلت ورزد، چه عذر تواند آورد؟

*سود در معامله با خدا
اي خداي من، تو كسي هستي كه در معامله با بندگان خود، همواره به سود آنان درب ها مي‏افزايي‏ و مي‏خواهي كه در معامله با تو سود برند و به افزون دهي و نزول بر آستان تو كامياب شوند، كه تو خود گفته‏اي - بزرگ و متعالي است نام تو و بلند است مرتبت تو -
هر كس كار نيكي انجام دهد، ده برابر به او پاداش داده شود و هر كه كار بدي انجام دهد، تنها همانند آن كيفر بيند.
و نيز تو خود گفته‏اي: مثل آنان كه مال خود را در راه خدا انفاق مي‏كنند مثل دانه‏اي است كه هفت خوشه بر آورد، و در هر خوشه‏اي صد دانه باشد، خدا پاداش هر كه را كه بخواهد، چند برابر مي‏كند.
و نيز تو خود گفته‏اي: كيست كه به خدا قرض الحسنه دهد، تا خدا بر آن چند برابر بيفزايد؟
و نظاير اين آيات كه در قرآن در باب مضاعف شدن حسنات نازل كرده‏اي.
بار خدايا، تويي كه به وسيله وحي كه از عالم غيب فرستادي و به ترغيب خويش، آدميان را به چيزهايي راه نمودي كه اگر پنهان مي‏داشتي، از ديدگانشان پنهان مي‏بود.
گوششان از شنيدن آواز آن ناتوان و انديشه‏هايشان از تصور آن عاجز مي‏آمد، كه تو خود گفته‏اي: مرا ياد كنيد تا شما را ياد كنم. مرا سپاس گوييد و ناسپاسي من مكنيد.
و نيز گفته‏اي: اگر مرا سپاس گوييد، بر نعمت شما مي‏افزايم و اگر كفران كنيد بدانيد كه عذاب من سخت است.
و گفته‏اي: بخوانيد مرا، تا شما را پاسخ گويم. آنهايي كه از پرستش من سركشي مي‏كنند زودا كه در عين خواري به جهنم در آيند.
بار خدايا، دعاي بندگان را به درگاه خود، عبادت خوانده‏اي و ترك آن را خودپسندي و سركشي، و كساني را كه از آن سر بر تابند وعده جهنم و خواري آن داده‏اي.
از اين روست كه تو را به نعمت و بخششت ياد كردند و به فضل و احسانت سپاس گفتند و هم به فرمان تو، تو را به دعا خواندند، و در راه تو صدقه دادند تا به ثوابشان بيفزايي، و در آن بود رهاييشان از خشم تو و كاميابيشان به خشنودي تو.
بار خدايا، اگر يكي از آفريدگان تو، آفريده ديگر را چنان راهنمايي كرده بود كه تو بندگانت را راهنمايي كرده‏اي، او را به صفت انعام و احسان متصف مي‏ساختند و به هر زبان مي‏ستودندش.
پس حمد و سپاس تو را، تا هر زمان كه سپاست توان گفت و تا آنگاه كه بر حمد تو لفظي باقي است و معنايي كه در اين طريق بهره‏اي از آن توان يافت.
اي خداوندي كه احسان و فضل خويش به بندگانت عطا كرده‏اي و آنان را در بخشش و عطا غرقه ساخته‏اي. آثار نعمت تو بر ما چه آشكار است و احسان تو در حق ما چه بسيار. و چه بسيار ما را به بر و نيكي خويش مخصوص گردانيده‏اي.
ما را به دين برگزيده خود، آيين پسنديده خود، شريعت سهل و آسان خود هدايت كردي و ديدگانمان را بينا ساختي كه به تو تقرب جوييم و به مقام كرامت تو واصل آييم.

*رمضان، وظيفه برگزيده
بار خدايا، يكي از اين برگزيده‏ترين وظايف و خاص‏ترين واجبات، ماه رمضان را قراردادي. ماهي كه آن را از ميان ديگر ماه ها ويژگي ديگري بخشيده‏اي‏
بر همه اوقات سال برتري‏اش نهاده‏اي، زيرا كه در آن قرآن و نور نازل كرده‏اي و بر تكاليف مومنان چند برابر افزوده‏اي‏
و روزه را در آن واجب داشته‏اي و مردمان را به بر پاي خاستن براي عبادت خود ترغيب كرده‏اي و شب قدر را كه از هزار ماه بهتر است تجليل فرموده‏اي.

* فضيلت بر ساير امت‌ها با ماه رمضان
و چون رمضان را به ما عطا كردي، ما را بر ديگر امت ها فضيلت نهادي و از ميان پيروان ديگر كيش ها برگزيدي. پس ما به فرمان تو روزش را روزه داشتيم و شبش را به نماز برخاستيم،
و با روزه داشتن و نماز خواندن در اين ماه به رحمتي كه ما را ارزاني داشته بودي روي نهاديم و آن را وسيله نيل به ثواب تو قرار داديم.
تويي كه هر چه از تو خواهند داري و آنچه از فضل و احسان تو طلبند مي تواني بدهي و به خواستاران مقام قرب خود نزديك هستي.
اي خداوند، ماه رمضان در ميان ما بس ستوده زيست و ما را مصاحب و ياري نيكو بود.
و گرانبهاترين سودهاي مردم جهان را به ما ارزاني داشت. اما چون زمانش به سر رسيد و مدتش و شمار روزهايش پايان گرفت، آهنگ رحيل كرد.

* رفتن ماه رمضان ما را غمگين مي كند
اي خداوند، اينك با او وداع مي‏كنيم، همانند وداع با عزيزي كه فراقش بر ما گران است و رفتنش ما را غمگين و گرفتار وحشت تنهايي كند، عزيزي كه او را بر ما پيماني است كه بايد نگه ‏داريم‏
و حرمتي كه بايد رعايت كنيم و حقي كه بايد ادا نماييم. پس، اكنون مي‏گوييم:

* وداع جانكاه با ماه رمضان
بدرود اي بزرگ‏ترين ماه خداوند و اي عيد اولياي خدا. بدرود اي گرامي‏ترين اوقاتي كه ما را مصاحب و يار بودي، اي بهترين ماه در همه روزها و ساعتها.
بدرود اي ماه دست يافتن به آرزوها، اي ماه سرشار از اعمال شايسته بندگان خداوند.
بدرود اي يار و قريني كه چون باشي، قدرت بس جليل است و چون رخت بر بندي، فراقت رنج افزا شود. اي مايه اميد ما كه دوريت براي ما بس دردناك است.
بدرود اي همدم ما كه چون بيايي، شادماني و آرامش بر دل ما آري و چون بروي، رفتنت وحشت خيز است و تالم افزاي.
بدرود اي همسايه‏اي كه تا با ما بودي، دلهاي ما را رقت بود و گناهان ما را نقصان. بدرود اي ياريگر ما كه در برابر شيطان ياريمان دادي و اي مصاحبي كه راه هاي نيكي و فضيلت را پيش پاي ما هموار ساختي.
بدرود كه آزاد شدگان از عذاب خداوند، در تو چه بسيارند، و چه نيكبخت است آن كه حرمت تو نگه داشت.
بدرود كه چه بسا گناهان كه از نامه عمل ما زدودي و چه بسا عيبها كه پوشيده داشتي. بدورد كه درنگ تو براي گنهكاران چه به درازا كشيد و هيبت تو در دل مومنان چه بسيار بود.
بدرود اي ماهي كه هيچ ماه ديگر را توان همسري با تو نيست. بدرود اي ماهي كه تا تو بودي، امن و سلامت بود. بدرود اي آن كه نه در مصاحبت تو كراهت بود و نه در معاشرتت ناپسندي. بدرود كه سرشار از بركات بر ما در آمدي و ما را از آلودگي‏هاي گناه شست و شو دادي. بدرود كه به هنگام وداع از تو نه غباري به دل داريم و نه از روزه‏ات ملالتي در خاطر. بدرود كه هنوز فرا نرسيده از آمدنت شادمان بوديم و هنوز رخت بر نبسته از رفتنت اندوهناك.
بدرود كه چه بديها كه با آمدنت از ما دور شد و چه خيرات كه ما را نصيب آمد. بدرود تو را و آن شب قدر تو را كه از هزار ماه بهتر است. بدرود كه ديروز كه در ميان ما بودي آزمند ماندنت بوديم و فردا كه از ميان ما خواهي رفت آتش اشتياق در دل ما شعله خواهد كشيد.
بدرود تو را و آن فضل و كرم تو را كه اينك از آن محروم مانده‏ايم. و بر آن بركات كه پيش از اين ما را داده بودي و اينك از كفش داده‏ايم.
بار خدايا، ما آشناي اين ماهيم، ماهي كه ما را بدان شرف و منزلت دادي و به بركت نعمت و احسان خويش روزه داشتنش را توفيق دادي، در حالي كه مردمان شقي قدرش را نشناختند و شور بختي خويش را از فضيلتش محروم ماندند.
اي خداوند، تو بودي كه ما را برگزيدي و به شناخت اين ماه توفيق عنايت كردي و به سنت آن راه نمودي. تو بودي كه ما را توفيق روزه داشتن و نمازگزاردن ارزاني داشتي، هر چند ما قصور ورزيديم و اندكي از بسيار به جاي آورديم.
بار خدايا، حمد تو راست در حالي كه به بدكرداري خويش اقرار مي‏كنيم و به تبهكاري خويش معترفيم. براي رضاي توست اگر در اعماق دلمان پشيمان شده‏ايم و از سر صدق از تو پوزش مي‏طلبيم.
پس در برابر قصوري كه در اين ماه در طاعت تو ورزيده‏ايم، ما را پاداشي ده كه به ياري آن بر فضيلت مرغوب دست يابيم و آن اندوخته‏هاي گوناگون را كه به آن مشتاق شده‏ايم بستانيم.
عذر تقصير ما را در اداي حق خود بپذير و عمر ما را تا رمضان ديگر دراز كن. و چون به رمضان ديگر رسيديم، ياريمان ده تا آن سان كه سزاي خداوندي توست عبادتت كنيم و ما را به منزلتي رسان كه سزاوار طاعت توست‏ و به چنان اعمال شايسته‏اي برگمار كه اداي حق تو را در اين رمضان و رمضان ديگر، بايسته باشد.
بار خدايا، در اين ماه اگر قصد گناه كرده‏ايم، يا مرتكب آن شده‏ايم، يا به عمد خطايي از ما سر زده، يا از سر فراموشي ستمي بر خود روا داشته‏ايم، يا پرده حرمت ديگري را دريده‏ايم،
بار خدايا، بر محمد و خاندانش درود بفرست و گناه ما در پرده اغماض فرو پوش و ما را عفو كن و در برابر ديدگان شماتت كنندگان قرار مده‏
و زبان طاعنان در حق ما دراز مگردان و ما را به رافت پايان نيافتني و فضل و كرم نقصان ناپذير خود به كاري برگمار كه خطاهايي را كه در اين ماه مرتكب شده‏ايم و تو آن را نپسنديده‏اي، از ميان ببرد يا فرو پوشد.
بار خدايا، درود بفرست بر محمد و خاندان او. ما از سپري شدن رمضان اندوهگينيم، تو ما را بر اندوه اين فراق پاداش خير ده و اين روز عيد و روز روزه گشادن را بر ما مبارك گردان.
چنان كن كه روز عيد از شمار بهترين روزهايي باشد كه بر ما گذشته و عفو تو را به سوي ما آورده و گناه ما را زدوده است. بار خدايا، گناهان آشكار و نهان ما را بيامرز.
اي خداوند، با به پايان رسيدن اين ماه ما را از لوث گناه پاك نماي و با رفتنش، از ورطه گناهان برهان‏ و از نيكبخت‏ترين كساني قرار ده كه در آن به عبادت تو پرداخته‏اند و نصيبشان از همه بيشتر بوده و بيش از همه از آن بهره يافته‏اند.
بار خدايا، اگر كسي از بندگان تو، حق اين ماه آن چنان كه شايسته اوست رعايت كرده و حرمتش نگه داشته و وظايف خود و احكام آن را به جاي آورده و از گناهان پرهيز كرده‏ و به تو تقرب جسته، آن سان كه خشنودي تو نصيبش شده و رحمت تو بر او روي نهاده،
اي خداوند، همانند مزدي كه او را مي‏دهي، از خزانه بي‏نيازيت به ما نيز ارزاني دار و چند برابر آن از فضل خود عطا فرماي، كه خزاين فضل تو را نقصان نيست،
بلكه همواره در افزايش است، و معادن احسان تو دستخوش فنا نشود و بخشش تو چه بخششي گواراست.
بار خدايا، بر محمد و خاندانش درود بفرست و براي ما مزدي بنويس چونان مزد كسي كه اين ماه را تا روز قيامت روزه داشته و تو را عبادت كرده است.
اي خداوند، ما در روز فطر، روز عيد و شادماني مومنان، روز اجتماع مسلمانان به گرد يكديگر، از هر گناه كه مرتكب شده‏ايم و از هر كار زشت كه ازين پيش از ما سر زده، و از هر خيال بد كه در دل خود پنهان داشته‏ايم، توبه مي‏كنيم،
توبه كسي كه در دل خيال بازگشتش به گناه نيست و بار ديگر به گناه باز نگردد، توبه‏اي بي‏بازگشت، عاري از هر گونه شك و ريب.
بار خدايا، چنين توبه‏اي را از ما بپذير و از ما خشنود شو و ما را در آن توبه ثابت قدم گردان.
اي خداوند، روزي ما ساز خوف از عقاب جهنم را و شوق به نعيم بهشت را، تا لذت آنچه را كه از تو خواسته‏ايم در يابيم و از اندوه آنچه از آن به تو پناه مي‏آوريم وارهيم.
اي خداوند! ما را در شمار توبه كنندگاني در آور كه محبت خود را به آنان ارزاني داشته‏اي و پذيرفته‏اي كه به طاعت تو باز گردند، اي دادگرترين دادگران.
اي خداوند! از پدران و مادران و همكيشان ما، آنان كه ديده از جهان بسته‏اند و آنان كه هنوز جام مرگ ننوشيده‏اند، در گذر.
بار خدايا ! بر محمد پيامبر ما و خاندان او درود بفرست همچنان كه بر ملائكه مقربين خود درود فرستاده‏اي. و بر او و خاندانش درود بفرست، آن سان كه بر پيامبران مرسل خود درود فرستاده‏اي؛ و درود بفرست بر او و خاندانش، آن سان كه بندگان صالح خود را درود فرستاده‏اي، درودي برتر از درود آنها، اي پروردگار جهانيان؛ درودي كه بركت آن به ما رسد و سود آن نصيب ما گردد و سبب استجابت دعاي ما شود ؛ كه تو كريم‏تر كسي هستي كه بدو رغبت توان يافت و كارسازترين كسي هستي كه بدو توكل توان كرد و تو خود بخشنده‏ترين كسان به سائلان درگاه خود هستي. و أنت علي كل شي‏ء قدير.
فراهنگ (۲)**۱۸۸۳**۱۵۸۸