«عليرضا نوروزي خراساني» مدرس دانشگاه در يادداشتي كه در اختيار ايرنا قرار داده، به نقد پخش آثار مستند از شبكه مستند سيما پرداخته است كه در پي مي آيد:
پس از تاسيس شبكه مستند خوشبختانه سهم توليدات داخلي در جدول پخش برنامه هاي اين شبكه سهم قابل توجه اي را به خود اختصاص داده است.
سه برنامه از مجموعه برنامه هايي كه به صورت منظم در طي اين دو سال از شبكه مستند سيما پخش و ديده شده است و سهم قابل توجه اي در جذب مخاطبان و مستند سازان داشته است عبارتند از: شبهاي مستند، نردبان و فانوس.
اين سه برنامه كه قدمت شبهاي مستند از دو برنامه ديگرآن بيشتر است، تاثير بسزايي در آشنايي هر چه بيشتر بينندگان عادي تلويزيون با سينماي مستند و همچنين ديده شدن آثار مستندسازان داخلي داشته اند.
علاوه بر اين پخش اين فيلم ها – بخصوص اين كه بعضي از آنها براي اولين بار ديده مي شوند - براي هنرجويان و دانشجويان رشته سينما حكم نوعي كلاسي آموزشي را نيز دارد.
يك بررسي ساده در اين سه برنامه نشان از مشابهت هايي در ساختار كلي آنها دارد؛ براي نمونه هر سه بيشتر از منابع داخلي استفاده مي كنند. يعني فيلم هاي به نمايش درآمده در اين سه برنامه توليد كارگردانان ايراني هستند، حتي اگر موضوع مستند در خارج از كشور بگذرد.
هر سه برنامه تحليلي هستند و به بررسي و تحليل فيلم هاي پخش شده مي پردازند ضمن آنكه ساختاري سه قسمتي دارند: ابتدا يا مقدمه كه در آن فيلم و فيلمساز به صورت مختصر معرفي مي شود، قسمت مياني كه بخش اصلي برنامه هم هست و درآن فيلم مورد نظر پخش مي شود و قسمت پاياني كه فيلم ، مورد بررسي و تحليل قرار مي گيرد.
اما صرف نظر از شباهت هاي كلي ساختاري، تفاوت هايي نيز در اين سه برنامه ديده مي شود؛ نخست آنكه برنامه شبهاي مستند و نردبان مجري محور هستند با اين تفاوت كه مجري در شب هاي مستند سابقه كارشناسي نيز دارد.
در اين برنامه تا اين اواخر سعيد قطبي زاده در قامت يك مجري - كارشناس با سازنده فيلم همراه مي شد و با طرح سوال از مهمانانش كه اغلب كارگردان و يا يكي از عوامل فيلم بودند به واكاوي زواياي مختلف فيلم مي پرداختند در حالي كه در برنامه نردبان مجري تنها به اجراي برنامه مي پردازد و وظيفه نقد و تحليل فيلم به نمايش درآمده بر عهده منتقد برنامه است كه در برنامه حضور ندارد و اغلب در تماس تلفني با مجري است كه فيلم مورد بررسي قرار مي گيرد اما برنامه فانوس مجري و منتقد حضوري و تلفني ندارد.
تفاوت بعدي در اين است كه تحليل فيلم كه در هر سه برنامه در پايان آن و بعد از نمايش فيلم انجام مي شود، همانطور كه گفته شد در نردبان و شب هاي مستند بررسي توسط منتقدان شناخته شده عرصه نقد در مطبوعات انجام مي شود كه در برنامه يا حضور دارند (سعيد قطبي زاده در شبهاي مستند) و يا بوسيله تلفن به بيان نظراتشان مي پردازند(شجري كهن در نردبان) اما در برنامه فانوس متن هاي نقد و تحليل را كه قبلا توسط يك منتقد نوشته شده، يك گوينده بر روي تصاوير منتخب فيلم قرائت مي كند.
برنامه هاي نردبان و شبهاي مستند برخلاف فانوس به دليل داشتن مجري و مهمان در استوديو اجرا و توليد مي شوند و به همين دليل ويژگي مهم برنامه نردبان اجراي زنده آن است.
مستندهاي پخش شده در دو برنامه شبهاي مستند و فانوس توسط كارگردانان و عوامل حرفه اي ساخته شده اند كه يا كارمندان سازمان صداوسيما هستند و يا در خارج از سازمان بوسيله كارگردانان شناخته شده عرصه مستند توليد شده اند.
اما مستندهايي را كه در برنامه ي نردبان پخش مي شود بينندگان و هنرجويان آماتور ساخته اند. اين برنامه همانطور كه از عنوانش هم پيدا است، بيشتر به پخش آثار علاقه مندان به فيلمسازي مي پردازد كه با امكاناتي ساده اولين تجربه هاي فيلمسازي خود را انجام مي دهند و به تبع آن نيز كيفيت فيلم ها نيز از نظر فني و هنري قابل مقايسه با دو برنامه شبهاي مستند و فانوس نيست.
به نظر مي رسد مخاطبان اين برنامه هم همين گروه از علاقه مندان آماتور و هنرجويان نوپاي فيلمسازي باشند و به همين دليل بار آموزشي اين برنامه كه در صحبت هاي منتقد برنامه هم بر آن تاكيد مي شود، نقش پررنگتري نسبت به دو برنامه ديگر دارد.
البته تجربه نشان داده كه از دل همين فيلمسازان تازه كار، بعدها فيلمسازان حرفه اي پا به عرصه توليد فيلم مي گذارند و اين برنامه مي تواند سياه مشقي خوب و مناسب براي رشد و پرورش استعدادهاي خيل عظيم جوانان علاقه مندي باشد كه تريبون و عرصه مناسبي براي عرضه و ديده شدن كارهايشان نداشته اند.
نكته ديگر اينكه شب هاي مستند مجموعه آثار يك فيلمساز را به ترتيب زمان توليد و يا موضوع آن پخش و بررسي مي كند كه ممكن است بسته به تعداد آثار تا يك هفته هم طول بكشد.
به اين ترتيب هر هفته مي تواند مربوط به يك فيلمساز باشد اما در برنامه هاي فانوس و نردبان هر برنامه مربوط به يك فيلمساز است و حتي در هر برنامه نردبان گاهي دو فيلم از دو كارگردان بسته به زمان فيلم پخش مي شود.
به هر حال همانطور كه گفته شد مجموع اين سه برنامه كمك بزرگي به ديدن مستندهاي فراواني مي كند كه در آرشيوهاي دولتي و خصوصي انبار شده بودند و سال ها علاقه مندان به سينماي مستند فقط درباره آنها در نشريات و مطبوعات خوانده بودند اما موفق به ديدن آنها نمي شدند.
هر چند كه برخي از آنها به صورت موازي در دو برنامه فانوس و شبهاي مستند پخش شدند و نظرات كاملا متفاوتي در باره آنها بيان شد (براي مثال فيلم مستند خانه ايوب) اما ديدن دوباره آنها هم لذت بخش بود.
خدمت ديگر اين برنامه ها معرفي چهره ها تازه و استعدادهاي جوان عرصه مستند به جامعه هنري بويژه گروه فيلمسازان مستند بود، ضمن اينكه بيننده ايراني نيز توانست از خلال اين برنامه ها تصاوير كمتر ديده شده كشورش، مردمانش، طبيعتش ، تاريخ و جغرافيايش، فرهنگ و هنرش و.... را ببيند و از كشف و ديدن آنها لذت ببرد.
فراهنگ(۴)۲۰۲۵ ** ۱۴۱۸
