نت، سكوت، ميزان بندي، ريتم، ضرب و ضدضرب، تريوله، هارموني، فوگ، كنترپوان، كادنس و ده ها تكنيك ديگر از جمله تئوري موسيقي محسوب مي شود كه هنرمند اين عرصه به فراخور رشته اش بايد با آن ها آشنايي داشته باشد.
البته دانش به اين موارد به تنهايي كافي نيست و دانستن مسايل ديگري همچون كاراكتر و نوانس كه جزيي از تئوري موسيقي محسوب مي شود، در يك قطعه ملودي ضروري است و در واقع نوازنده از اين طريق مي تواند احساساتش را آشكارتر بيان و ارتباط بهتر و عميق تري با مخاطب برقرار كند.
خشم، مهرباني، رافت، ترس، خصومت، نگراني، ضعف، قدرت و ... از ويژگي هاي كاراكتر است كه نمونه هاي بارز آن بويژه در موسيقي فيلم نمود مي يابد و سبب مي شود تا مخاطب بهتر با فيلم و كاراكتر ارتباط برقرار كند.
صداي قوي (فورته)، صداي ضعيف (پيانو)، صداي نيمه قوي (متسو فورته)، صداي نيمه ضعيف (متسو پيانو)، خيلي قوي (فورته سيمو)، خيلي ضعيف (پيانو سيمو)، افزايش تدريجي صدا (كريشندو)، كاهش تدريجي صدا (د كريشندو) و ده ها علامت ديگر زير مجموعه نوانس محسوب شده كه براي مجري موسيقي ضرورت داشته و اينگونه ضمن ارتباط بيشتر با شنوندگان، احساسش را بهتر بيان مي كند.
صاحبنظران و مدرسان نوانس را در موسيقي بسان سايه روشن در نقاشي دانسته و بر دانش و به كار گيري آن ها تاكيد دارند.
اما، از آنجايي كه موسيقي در كشور ما همواره از مرتبه نامناسبي برخوردار بوده و هنرمندان اين عرصه فاقد ارزش و جايگاه لازم بودند، بسياري از علاقه مندان به اجبار به جاي فراگيري تئوري و قواعد مربوطه به صورت سينه به سينه (بدون فراگيري نت و قواعد لازم) به يادگيري آن پرداختند و عجب آنكه تعدادي از آنان بعدها تبديل به نوازندگان چيره دستي شده و نامشان در زمره استادان اين هنر ثبت و ماندگار شد.
به يقين، اينگونه فراگيري با دشواري هاي عديده اي همراه است و استعداد چندين برابري را مي طلبد، كما اينكه اگر نت و علم موسيقي نبود بسياري از موسيقيدانان و نوازندگان كنوني قادر به فراگيري آن نبودند.
استادان احمد عبادي، لطف الله مجد، منصور صارمي، رضا ورزنده، علي اصغر بهاري، علي اكبر شهنازي، جليل شهناز و ... از جمله نوازندگاني بودند كه بدون دانستن موسيقي علمي تنها به موسيقي عملي پرداخته و با پنجه هاي قدرتمند و شيرينشان شگفتي آفريدند.
استاد جليل شهناز نوازنده پيسكسوت تار، آخرين بازمانده از هنرمندان سينه به سينه موسيقي در كشور بود كه در نخستين روز خرداد ماه ۱۳۰۰خورشيدي در يك خانواده هنر دوست و هنرمند در پايتخت هنري ايران زمين، اصفهان ديده به جهان گشود.
پدرش شعبان خان علاقه وافري به موسيقي اصيل ايراني داشت و علاوه بر تار كه ساز تخصصيش بود، سه‌تار و سنتور هم مي‌نواخت.
وجود پدر هنرمند و ساير اعضاي خانواده كه همگي از نوازندگان متبحر بودند، موجب علاقه مندي جليل شد و نواختن تار را نزد عبدالحسين شهنازي و برادر بزرگ خود حسين شهناز به صورت سينه به سينه فرا گرفت.
پشتكار زياد و استعداد شگرف، جليل جوان را به سرعت به يكي از نوازندگان خوب اصفهان تبديل كرد، به طوريكه اهالي موسيقي اين شهر جملگي سازش را تاييد مي كردند.
استاد شهناز از سال ۱۳۲۸ به راديو اصفهان راه يافت و در سال ۱۳۳۶ به دعوت سازمان راديو به تهران آمد و در برنامه هاي گوناگوني مانند برنامه گلها، اركستر حسين ياحقي و ... به عنوان تكنواز و همنواز به فعاليت پرداخت و به دليل شيريني پنجه، جايگاه ويژه اي در سولو نوازي (تكنوازي) يافت.
وي همچنين در گروه ياران ثلاث همراه با زنده يادان جلال تاج اصفهاني و حسن كسايي و گروه اساتيد موسيقي ايران كنسرت هاي بسياري را در داخل و حارج از ايران اجرا كرد.
به رغم اينكه موسيقي ايراني در نوازندگي تار استادان فراواني به خود ديده است، اما عموم صاحبنظران و كارشناسان صداي ساز شهناز و فرهنگ شريف را بي نظير ارزيابي مي كنند.
مخاطبان غير موسيقيدان نيز بر اين اعتقادتند كه زخمه مضراب اين دو هنرمند بر روي سيم هاي تار منحصر به فرد و معرف نوازنده اش است.
استاد شهناز علاوه بر تار، با نواختن ويولن، سنتور و تمبك نيز آشنايي داشت و از صداي خوشي برخوردار بود.
اين نوازنده تار در طول زندگي هنري خود با هنرمندان والاي كشور از جمله مهدي خالدي،علي تجويدي،حبيب الله بديعي، پرويز ياحقي، همايون خرم، فرامرز پايور، منصور صارمي، رضا ورزنده، لطف الله مجد، فرهنگ شريف، امير ناصر افتتاح، جهانگير ملك، اسدالله ملك، حسن كسائي و محمد موسوي همكاري داشت.
تاج اصفهاني، اديب خوانساري، محمودي خوانساري، عبدالوهاب شهيدي، اكبر گلپايگاني، حسين خواجه اميري (ايرج)، محمد رضا شجريان و شهرام ناظري نيز از جمله خوانندگاني بودند كه با شهناز همكاري كردند.
استاد شهناز در دهه ۱۳۶۰ همراه با فرامرز پايور (سنتور)، علي اصغر بهاري (كمانچه)، محمد اسماعيلي (تنبك) و محمد موسوي (ني) گروه اساتيد را تشكيل داد و با اين گروه، اجراهاي متعددي به كشورهاي اروپايي، آسيايي و آمريكا داشت.
وي در سال ۱۳۸۳ به عنوان چهره ماندگار هنر و موسيقي برگزيده شد و در ۲۷ تير همان سال مدرك درجه يك هنري (معادل دكترا) براي تجليل از يك عمر فعاليت هنري به او اهدا شد.
اظهار نظر در باره مقام هنري استاد شهناز توسط هنرمندان بزرگ كم نيست و جملگي آنان بر والا بودن جايگاه اين اسطوره تار ايران تاكيد دارند.
استاد محمدرضا شجريان در اين باره مي گويد: من تار را به وسيله شهناز شناختم و با ساز او زندگي مي كنم و با افتخار اعلام مي كنم كه من شاگرد اين استاد بي بديل هستم.
وي كه در سال ۱۳۸۷ گروه موسيقي خود را به احترام اين هنرمند، گروه شهناز نام گذاري كرد، واژه استاد را براي پيشوند نام شهناز كم مي داند و مي افزايد: بايد به دنبال عنواني گشت تا بيانگر هنر و توانايي او باشد.
زنده ياد حسن كسائي از جليل شهناز به عنوان نابغه تار نوازي ياد مي كند و مي گويد: درك و شناختي كه او از موسيقي ايراني داشت، حتي در ميان اهالي اين هنر بسيار نادر است.
وي افزود: خيلي از افراد بخوبي ساز مي نوازند، ولي قدرت نوازندگي و محفوظات شهناز را به آساني نمي توان در آنان جست و جو كرد.
كسايي سابقه نوازندگي خود با شهناز را بيش ۶۰ سال اعلام كرد و با اشاره به اين مطلب كه ساز ما به لحاظ حس و حال با يكديگر گره خورده است ، يادآورشد: قدرت استاد شهناز در جواب دادن در دو نوازي ها خارق العاده ‌است.
داريوش پيرنياكان نوازنده تار هم با بيان اينكه زواياي بسياري در ساز استاد شهناز نهفته ‌است، مي گويد: وي علاوه بر اشراف كامل بر رديف و رموز آن، ويژگي منحصر به فردي ديگري نيز داشت.
وي شاهكار و شگردهاي بي نظير در جواب آواز، استفاده از تمام امكانات ساز، نواختن بسياري از گوشه‌هاي مهجور و رعايت جمله‌بندي در نوازندگي را از جمله ويژگي‌هاي نوازندگي جليل شهناز معرفي كرد.
استادجليل شهناز پس از يك دوره بيماري صبح روز دوشنبه ۲۷ خرداد ۱۳۹۲ و در سن ۹۲ سالگي در بيمارستان دي تهران درگذشت.
كتاب گل هاي جاويدان (پانزده قطعه براي تار و سه تار) با نت نگاري هوشنگ ظريف از آثار مكتوب استاد شهناز است.
از اين استاد مسلم موسيقي سينه به سينه ايران، آلبوم هاي آواز و تصنيف هاي ايراني، نوبهار، ره آورد، راز، آواز شهناز، باغ نوا، بيات ترك، چهارمضراب، صد سال تار، مهر، دفتر تار، افتخار آفاق، عشق و زندگي، نويد بهاري، شور و زندگي، تار سولو، تار و ترمه، ياران زنده رود، شهناز شهنواز و... بر جاي مانده است.
مرگ استاد شهناز را در واقع بايد نقطه پاياني بر آموزش و حفظ موسيقي ايراني به روش سينه به سينه قلمداد كرد، روشي كه قدمتي به درازاي تاريخ ايران زمين داشت.
به طور قطع دوام و استمرار آموزش و انتقال سينه به سينه دانسته هاي موسيقي ايراني از حدود يكصد سال پيش به اين سو را بايد مديون اسطوره هايي مانند جليل شهناز دانست كه به رغم مكتوب شدن نت ها و تئوري هاي موسيقي ايراني و تاسيس و گسترش مدارس مختلف براي آموزش آنها، دلزده و سرخورده نشده و به تلاششان براي پربارتر كردن اين هنر آسماني ادامه دادند و بدينگونه نامشان را جاودان كردند.
تلاش بي وقفه اين استادان مسلم و آتش به دل موسيقي زماني بيشتر قابل فهم و لمس است كه بدانيم برخي از نوازندگان موسيقي ايراني با نت مخالفند و معتقدند شيريني و لطافت نغمات آواز سنتي را نمي توان در قالب تئوري موسيقي گنجاند.
اين عده بر اين اعتقادند كه پرداختن به تئوري موسيقي نوازنده را از حس و حال بايسته دور مي كند و به همين دليل شيرين ترين پنجه ها از آن كساني است كه به صورت سينه به سينه و بدون نت نوازندگي را آموختند و يا پس از فراگيري و تبحر در نواختن ساز، براي ثبت آثار موسيقايي و ساخته هاي خود به نت روي آوردند كه زنده ياد استاد فريدون حافظي از جمله آنان است.
نت، قواعد و به طور كلي، خط موسيقي تا پيش از كلنل علينقي وزيري در موسيقي ايراني جايگاهي نداشت و عموم نوازندگان حتي استادان وزيري به صورت سينه به سينه مي نواختند و آموزش مي دادند، اما پس از سفر وي به اروپا و آموختن تمامي قواعد موسيقي، به كشور بازگشت و آن را بين اهالي اين هنر رواج داد.
نوشتن آواز، چهار مضراب، پيش درآمد، ترانه و ساير قطعات با خط موسيقي، جمع آوري و ثبت آثار متاخرين، اشاعه و تبديل موسيقي هموفونيك (تك صدايي) به پلي فونيك (چند صدايي)، خلق آثار جاودان و پرورش شاگردان بزرگ و سرنوشت ساز در اين عرصه همچون ابوالحسن صبا ، روح الله خالقي ، احمد فروتن راد و... از جمله خدمات استاد علينقي وزيري است. ك/۴
گزارش از: بهزاد مقوم
۱۸۸۸/۱۶۵۴/۵۰۸