دانه هاي روغني بي شك از راهبردي ترين محصولات كشاورزي است كه توليد آن جزء نيازهاي زير بنايي براي ايجاد امنيت غذايي هر جامعه محسوب مي شود، اما بررسي هاي آماري سال هاي اخير بازگو كننده اين حقيقت تلخ است كه منحني سطح زير كشت اين محصولات در مازندران به شكلي جدي ، نزولي است .
كارشناسان معتقدند ،كاهش چشم گير كشت دانه هاي روغني در مازندران در حالي است كه كارخانه روغن نباتي كشت و صنعت شمال مستقر در محور ارتباطي ساري - نكا از ظرفيت توليد روزانه يك هزار و ۲۵۰ تن روغن خوراكي برخوردار است .
به رغم برخورداري از چنين ظرفيتي اين كارخانه در دو سال اخير از يك سو به دليل موانع حاصل از تحريم هاي اقتصادي مستكبران جهاني و افزايش نرخ ارز با مشكل جدي واردات دانه هاي روغني مواجه است و از سوي ديگر توليدات داخلي نيز تامين كننده همه ظرفيت توليد آن نيست .
در نتيجه فعاليت كارخانه مدت هاست كه با حداقل ظرفيت ادامه دارد و حتي در مقاطعي نيز متوقف مانده است.
در شرايطي كه كارخانه هاي فرآوري دانه هاي روغني با ظرفيت بالا در مازندران نيمه فعال مانده اند و در مواردي به تعطيلي كشيده شده اند همچنان شاهد كاهش سطح اراضي زير كشت دانه هاي روغني هستيم و هر سال از كشتزار هاي دانه هاي روغني كاسته مي شود .
آمار ها نشان مي دهد كه كشت دانه روغني كلزا كه قابليت كشت آن به عنوان كشت دوم در شاليزارهاي منطقه وجود دارد نيز مانند دانه هاي روغني آفتابگردان و سويا ، مورد بي مهري كشاورزان و مسوولان مروج قرار گرفته و شاهد كاهش سطح زير كشت اين محصول هستيم.
حدود ۵۰ سال پيش همسو با رويكرد افزايش توليدات داخلي و با توجه به اهميت توليد دانه هاي روغني ،شركت توسعه كشت دانه هاي روغني در سال ۱۳۴۵ با هدف سازماندهي و ايجاد ارتباط مناسب بين زنجيره توليد ( كشاورزان ) و مصرف ( كارخانجات روغن كشي و يا روغن نباتي ) به عنوان بازوي اجرايي وزارت كشاورزي تاسيس شد.
اين شركت با هدف باقيماندن دانه هاي روغني در چرخه توليدات كشاورزي با ۱۸ نمايندگي در استان هاي كشور ايجاد شد و عمده فعاليت اين شركت انعقاد قرارداد با كشاورزان ، توزيع نهاده ها ،ارائه خدمات فني و ارزيابي سطح سبز و خريد دانه هاي روغني بوده است.
آفتابگردان ، سويا ، گلرنگ و كلزا چهار محصول مهم دانه هاي روغني است كه مورد توجه شركت توسعه كشت دانه هاي روغني كشور قرار گرفته بود.
شركت توسعه كشت دانه هاي روغني در مازندران با ۱۱شعبه در سطح شهرستان ها با امكانات و تجهيزات و نيروي انساني متخصص راه اندازي شد و اقدام به توسعه كشت آفتابگردان در استان كرد ،بطوريكه بيشترين توليد دانه روغني آفتابگردان در مناطق هزار جريب نكا ، بهشهر و چهار دانگه ساري به صورت ديم توليد و درآمد خوبي براي كشاورزان نيز داشته است.
از سال ۱۳۸۴ كه به دلايلي مديريت مستقيم زراعت از شركت دانه هاي روغني استان مازندارن گرفته شد ،كشت اين محصول به شدت كاهش يافت و توليد دانه روغني آفتابگردان كه در سال ۱۳۷۷نزديك به چهار هزار و ۱۱۲هكتار را به خود اختصاص مي داد و بيش از سه هزار و ۷۰۰ تن نيز توليد مي شد ، در سال ۱۳۹۰ به ۶۰۰ هكتار سطح زير كشت با توليد ۳۹۰ تن رسيد كه البته امروز مي توان گفت حتي از گردونه توليد كشاورزي استان مازندران خارج شده است .
از آنجاييكه تا ۹۰ درصد دانه هاي روغني از محل واردات تامين مي شود ، شركت دانه هاي روغني بايد براي جبران ، اجراي طرح كشت سويا و كلزا را مورد توجه قرار دهد.
دانه روغني سويا، كشت آشنا براي كشاورزي مازندران در ساليان طولاني بوده است و بعد از استان گلستان رتبه دوم كشور را دارد و با افزايش جمعيت و جايگزيني روغن گياهي به جاي روغن حيواني كشت دانه روغني سويا مورد توجه بيشتري در دهه ۵۰ و ۶۰ قرار گرفت.
از سال ۷۸ شركت دانه روغني مازندران كشت سويا در ۲۶ هزار هكتار و توليد ۳۵ هزار تن را آغاز كرد و تا سال ۸۴ اين رقم به ۳۵ هزار هكتار و توليد ۶۱ هزار تن رسيد ،اما از سال ۸۴ تا ۱۳۹۰ سطح زير كشت سويا به ۱۲هزار هكتار با توليد ۱۰ هزار تن كاهش يافت.
از اوايل دهه ۷۰ شركت براي جبران كمبود دانه هاي روغني ترويج كلزا كاري را در اراضي شاليزاري مازندران به عنوان كشت دوم آغاز كرده است.
كشت دانه روغني كلزا در اراضي كشاورزي مازندران از سال ۱۳۷۴در چهار هزار و ۳۶۶هكتار با توليد حدود سه هزار تن آغاز شد و تا سال ۱۳۸۴ به ۴۱هزار و ۲۶۱هكتار با توليد ۳۸ هزار تن افزايش يافت ولي از سال ۸۴ تا سال ۹۱ استقبال كشاورزان به توليد كلزا كم شد ،بطوريكه سطح زير كشت آن به ۱۶هزار و ۵۰۰ هكتار در سال جاري رسيد.
به نظر مي رسد اگر اهميت كشت كلزا در اراضي شاليزاري مازندران به عنوان كشت دوم براي كشاورزان تبيين مي شد و حمايت هاي همه جانبه صورت مي گرفت ،كشت دانه روغني كلزا از كشاورزي مازندران فاصله نمي گرفت و سطح زير كشت آن در اراضي شاليزاري به عنوان كشت دوم تا ۹ هزار هكتار كاهش نمي يافت.
چهار سال قبل طرح توسعه كشت كلزا در اراضي شاليزاري به عنوان كشت دوم در وزارت جهاد كشاورزي تهيه شد و اجراي اين طرح در شاليزارهاي مازندران آغاز شد ،اما كاهش سطح زير كشت اين محصول نشان دهنده عدم موفقيت اين طرح است.
كارشناسان كشاورزي معتقدند ،كشت دانه روغني كلزا نسبت به ديگر غلات كشاورزي از جمله برنج كاري ،زحمت و هزينه كمتري دارد اما زير ساخت ها و حمايت هاي مسوولان دولتي ضعيف است.
آنان مي گويند ،از آنجاييكه كشت كلزا و برنج كاري هر دو از نوع غلات هستند ،آزمايش خاك نشان داده كه تناوب در كشت ، مكمل و تغذيه كننده يكديگرند.
اينكه از ۲۴۰ هزار هكتار اراضي شاليزاري استان مازندران ،فقط در حدود ۹ هزار هكتار آن كلزا كاري مي شود ،نشانه بي توجهي به حل مشكلات كشاورزان است.
خريد تضميني با نرخ مناسب ،ايجاد مراكز خريد ،حمايت در بخش تامين نهاده ها از جمله بذر و كود هاي شيمايي ، مبارزه با علف هاي هرز و تسطيح و يكپارچه سازي اراضي به عنوان زير ساخت هاي مورد نياز حوزه كشاورزي و مهمترين عوامل براي توسعه فعاليت كشت دانه هاي روغني در مازندران محسوب مي شود.
بخش عمده اراضي شاليزاري مازندران در بيش از نيمي از سال بلا استفاده رها مي شود و امكان كشت كلزا به عنوان كشت دوم در فاصله بين دو كشت شالي ممكن است.
توسعه زراعت كلزا در اين اراضي براي استفاده بهينه از امكانات آبي و خاكي است ،كه بلااستفاده رها مي شود .
كارشناسان معتقدند ،نه تنها كلزا جايگزين زراعت ديگري نمي شود ، بلكه باعث بهبود سيستم كشت شاليزار نيز خواهد شد.
البته درصدي از اراضي شاليزاري مازندران براي كشت كلزا به دلايل مختلف از جمله بارش زياد ، آبگير بودن و نبود سامانه زهكشي دچار محدوديت است .
ولي الله نوروزي كارشناس و مدير شركت توسعه دانه هاي روغني مازندران ، بي توجهي سازمان جهاد كشاورزي به تامين به موقع نهاده ها از جمله بذر گواهي شده را دليل كاهش كشت دانه هاي روغني از جمله آفتابگردان عنوان كرد و گفت: بيشترين سطح كشت آفتابگردان در زمين هاي كوهستاني منطقه هزار جريب نكا و بهشهر است كه به دليل تامين نشدن به موقع ارقام جديد بذر با عملكرد بالا ،مقدار كشت اين محصول به شدت پايين آمد.
وي ادامه داد: با كم شدن مقدار اراضي كشت آفتابگردان ، خسارت ناشي از آفات در منطقه بيشتر و انگيزه كشاورزان به توسعه و ادامه كشت نيز از بين رفت.
نوروزي به اهميت كشت دانه روغني كلزا به عنوان كشت دوم در اراضي شاليزاري اشاره كرد و گفت: كلزا با يك دهم هزينه نسبت به كشت دوم شالي برنج توليد مي شود.
وي با بيان اين كه دانه روغني كلزا با كمترين دغدغه و مصرف آب كم نسبت به شالي برنج ، توليد مي شود ، اظهار داشت: با توجه به نياز ضروري كشور به توليد دانه هاي روغني ، با حمايت دولت در تامين بذر گواهي شده و خريد تضميني درآمد حاصل از كشت اين محصول براي كشاورزان توجيه اقتصادي خواهد داشت.
اين كارشناس كشاورزي متوسط توليد دانه روغني كلزا در هر هكتار را دو تن عنوان كرد و گفت: امسال هر كيلو گرم اين محصول حدود ۲۰ هزار ريال خريداري شده است كه متوسط درآمد هر هكتار كلزا كاري براي كشاورزان حدود ۴۰ ميليون ريال است كه كمتر از چهار ميليون ريال آن هزينه توليد است.
وي اظهار داشت : به نظر مي رسد ، كارشناسان و مسوولان جهاد كشاورزي نسبت به اهميت توليد دانه هاي روغني و اينكه كارخانه فرآوري اين محصول نيز در منطقه وجود دارد بي توجه هستند.
وي گفت: ۵۰ سال پيش مسوولان حوزه كشاورزي به اهميت كشت دانه هاي روغني پي برده است و كشت آفتابگردان ، سويا و كلزا را مورد توجه قرار داده ولي امروز كه شرايط براي كشت كلزا مهيا است ، ترويج كشت اين محصول مورد توجه قرار نمي گيرد.
يحيي ابطالي معاون بهبود توليدات گياهي جهاد كشاورزي مازندران نيز به خبرنگار ايرنا گفت: از آنجاييكه انجام زود هنگام نشا شالي برنج با هدف كشت مجدد و پرورش رتون در دستور كار كشاورزان قرار گرفته و زمان برداشت كلزا در اين اراضي از بيستم ارديبهشت ماه مصادف با اوج نشا كاري است ،شاليكاران از كلزا كاري منصرف شدند.
وي افزود :استقبال كشاورزان از كشت مجدد برنج و يا پرورش دوباره ساقه شالي برنج (رتون) يكي از دلايل كاهش سطح زير كشت دانه روغني كلزا است.
وي پايين بودن قيمت تضميني و مشكلاتي كه در نحوه خريد و مراكز خريد وجود دارد را از ديگر دلايل كاهش سطح زير كشت دانه روغني عنوان كرد و ادامه داد: عمده ترين مشكلي كه در كشت دانه روغني در اراضي خشكه زاري استان مازندران وجود دارد ،مبارزه با علف هرز است.
به گفته ابطالي ،وقتي كشاورزان كشت مجدد نشا شالي و يا پرورش ساقه آن به روش رتون را باصرفه تر و با درآمد زايي بالاتري ارزيابي كنند ،به طور يقين از كشت كلزا منصرف مي شوند.
وي سياست هاي حمايتي دولت از كشت كلزا را كم رنگ عنوان كرد و گفت :به هر حال براي رسيدن به محصولات كشاورزي كه از امنيت غذايي بالايي برخوردارند ،بايد حمايت جدي كرد.
وي به اهميت كشت دانه روغني كلزا اشاره كرد و افزود: تبديل دانه روغني كلزا به روغن و پروتئين تا ۴۰ درصد است.
وي بيان داشت: طرح توسعه كشت كلزا در اراضي شاليزاري از سوي وزارت جهاد كشاورزي تهيه و در حال اجرا است ولي به دلايل مختلفي كه در پيش از اين ذكر شد ، اجراي طرح با استقبال كشاورزان مواجه نمي شود.
رئيس سازمان جهاد كشاورزي مازندران پيش از اين در گزارشي از توليد ۲۸ هزار و ۶۲۵ تن دانه روغني كلزا در اراضي استان طي سال جاري خبر داده بود.
رضا عظيمي گفته بود ، امسال با تعداد هفت هزار و ۶۲ نفر پيمانكار واجد شرايط در سطح ۱۵هزار و ۲۸۳ هكتار قرارداد كشت كلزا در استان منعقد شده است .
وي بر اين باور است كه امسال با بكارگيري ۲۱ نفر كارشناس ناظر چهار هزار و ۲۰۰ هكتار از اراضي كلزا كاري استان تحت مديريت قرار گيرد.
وي همچنين گفته است، امسال شش هزار و ۷۱۱ هكتار در اراضي شاليزاري و هشت هزارو ۵۷۲ هكتار در اراضي خشكه زاري قرارداد كشت كلزا منعقد شده است.
وي با اشاره به توزيع نهاده هاي اين محصول ، گفت: مقدار ۱۰۷هزارو ۷۳۸ كيلوگرم بذر اصلاح شده از ارقام هايولا ۴۰۱، ، ساري گل ، زرفام و ظفر و مقدار يك هزارو ۸۹۶ تن كود اوره، ۳۷۶ تن كود پتاس، ۶۲۹ تن فسفات و ۳۶۹ تن كود گوگرد و مقدار پنجهزارو ۹۳۴ ليتر علف كش پيش رويشي ترفلان و ۹هزارو ۸۲۴ ليتر علف كش پس رويشي گالانت سوپر بين كشاورزان كلزا كار استان توزيع شده است.
وي به انجام ۹۵ نمونه آزمون خاك براي آناليز و توصيه هاي كودي به آزمايشگاه خاكشناسي اشاره كرد و بيان داشته ، كنترل آفات از اوايل و اواسط دوره داشت و نيز كنترل شيميايي و مكانيكي علف هاي هرز باريك برگ و پهن برگ از جمله اقدامات مديريتي در اين دوره بوده است.
رئيس سازمان جهاد كشاورزي مازندران قيمت تضميني خريد دانه روغني كلزا را ۱۰هزار ريال به ازاء هر كيلوگرم و قيمت خريد توافقي توسط شركت دانه هاي روغني و سازمان تعاون روستايي را ۱۶هزار و ۵۰۰ ريال اعلام كرده است.
وي گفت: البته اين محصول به صورت توافقي تا حدود ۲۰ هزار ريال نيز توسط كارخانجات روغن كشي خريداري مي شود.
به گفته عظيمي متوسط عملكرد كلزا در هر هكتار اراضي مازندران دو هزار و ۳۰ كيلوگرم است و امسال مبلغ هشت هزار و ۴۵۴ ميليون ريال تسهيلات يارانه دار به كلزا كاران اين استان پرداخت شده است .
ارزش روز افزون زمين، نوسانات قيمت محصولات كشاورزي، حضور پر رنگ دلالان در بازار محصولات كشاورزي سبب شده تا كشاورزان در انتخاب نوع كشت محصول خود دچار سرگرداني شوند و وجود يك مديريت كلان براي تنظيم الگوي كشت در استان مي تواند اين مشكل را بر طرف كند.
تغيير كاربري اراضي كشاورزي از محصولي به محصول ديگر و يا تبديل اراضي به واحد هاي تجاري و مسكوني به ويژه ويلا سازي از ديگر مشكلات مهم استان مازندارن است كه اين معضل خود به تنهايي هيولايي خطرناك براي حوزه كشاورزي منطقه محسوب مي شود.
مازندران ۲۴۰ هزار هكتار اراضي شاليزاري دارد و كشت كلزا مي تواند به عنوان كشت دوم كشاورزان پس از برنجكاري علاوه بر افزايش درآمد كشاورزان ، سبب بهبود وضعيت خاك منطقه شود.ك/۴
۲۵۸۵/۴۰۲/۵۰۶/ ۶۱۰
سيد رضا هاشمي