ربيع در سال ۴۸۲ ه . ق، در سن ۶۲ سالگي اين مثنوي را در حدود ۱۲ هزار بيت به نام «علي نامه» به نظم در آورده است. اين مثنوي در مناقب امام علي(ع) بوده و عمدتا به توصيف حوادث در جنگ جمل و صفين مي پردازد و از دلاوي هاي اميرالمومنان(ع) و فرزندانش امام حسن(ع) و حسين(ع) و نيز حضرت ابوالفضل عباس(ع) و ياران آنها حكايت مي كند.
«علي نامه» نخستين تجربه شعر حماسي شيعه اثني عشري، هم از نظر قدمت تاريخ حماسه هاي شيعي و هم از نظر در برداشتن نوا در لغت و تركيبات فارسي كهن است.
ويژگي مهم «علي نامه» آن است كه سابقه سرودن حماسه ديني را نزديك به چهار قرن به عقب برده است در حالي كه پيش از آن «خاوران نامه» سروده «ابن حسام خسفي» به عنوان نخستين اثر حماسه ديني در قرن ۹ ه . ق شناخته مي شد. ارزش زبان شناسي «علي نامه» در حدي است كه مي توان گفت كه بر غناي زبان فارسي افزوده است.
اين مثنوي ارزشمند تقريبا بر وزن شاهنامه فردوسي سروده شده و در آن مناقبي براي برانگيختن احساسات ديني مردم سروده شده است.
«علي نامه» تنها اثري است كه از «مناقب نامه هاي» دوره سلجوقي تاكنون به دست آمده و به ويژه براي روشن ساختن تاريخ اجتماعي ايران در آن دوره اهميت دارد، زيرا «مناقب خواني» از يك سو همچون رسانه هاي جمعي امروز عمل مي كرده و از سوي ديگر بازتاب افكار عمومي و كشاكش هاي اجتماعي بوده است.
اين اثر زمينه پيدايش و گسترش جريان تاثيرگزار «نقالان»، «قصه خوانان» و به ويژه «تعزيه خواني» است كه براي عامه مردم و برانگيختن احساسات آن نوشته و يا بيان مي شده است و در راه يافتن مخاطب عام اهميت بسيار دارد و به ويژه از اين حيث، اثري ارجمند در حوزه زبان فارسي و تحولات اجتماعي است.
اجراهاي نمايشي به شيوه «نقالي»، «شبيه خواني» و «پرده خواني» از اين منظومه بزرگ شيعي طي ساليان اخير در ايام ماه مبارك رمضان رونق فراواني گرفته و مخاطبان نمايش هاي آييني در هر منطقه اي، مشتاقانه به پاي نقال «برخوانان» و «گوسانان» روايت كننده دلامردي هاي علي(ع) مي نشينند.

** «علي نامه» و ارزش هاي ادبي آن در هنر شيعه
يكي از ارزش ها و ويژگي هاي مهم «علي نامه» ارزش هاي ادبي آن است و البته ناگفته پيداست كه ديگر آثار باقي مانده از قرن پنجم با هر موضوعي، به خودي خود حائز كمال اهميت اند، چه رسد به اثري شيعي با اين حجم قابل توجه از قرن پنجم؛ «علي نامه» از جهت اشتمال بر لغات، عبارات و اصطلاحات كهن، ثبت موارد گويشي و مانند اينها از اهميت بسيار برخوردار است، اهميت بيشتر برخي از لغات اين متن در اين است كه در هيچ فرهنگي بدان ها اشاره نشده است.
اين اثر سروده يك شيعي پاك نهاد است كه هدف وي از سرايش اين اثر بيشتر پاسخ دادن به مغفول ماندگي موضوعاتي است كه علي رغم تمامي اهميت شان از نظر دور مانده اند؛ نكته ديگر نگاه عام پسندانه اين منظومه است كه گويا خود «ربيع» نيز اين هدف را مقدم بر اهداف ديگر شاعري مي دانسته است، اينكه طرفداراني مشتاق منظومه او را به زبان نزديك به گفتار درك كنند و اقبال بيشتري براي بازخواني كردار و رفتار بزرگاني چون حضرت علي (ع) پيدا كنند، براي او غايت هدف است و به نظر مي رسد. بر همين اساي بود كه به زعم قاطبه كارشناسان اين شاعد دوران كهن از بابت گزاردن چنين رسائلي خود را به طرز كامل گرفتار قوانين دست و پاگير وزن و قافيه و عروض نكرده است، هر چند مقدار زيادي از مشكلات موجود در متن اين اثر را بايد به پاي كاتب يا كاتباني نوشت كه اين اثر را احتمالا از روي نسخه اصلي استنساخ كرده اند.
قبل از پرداختن به وضعيت شيعيان در زمان ربيع، به اين نكته اشاره مي كنيم كه «عبدالجليل رازي» صاحب كتاب «النقض» از دو گروه به نام مناقبيان و فضائليان (فضائل خوانان) ياد مي كند، كه به ترتيب به مدح ائمه اطهار (عليه السلام) و مدح خلفاي قبل از حضرت امير (ع) مي پرداختند.
مسلما در اين رجزخواني هاي محله اي كه بيشتر در قالب قصيده يا مثنوي بوده تفوق با گروهي بود كه از حمايت حاكميت وقت برخوردار بودند، از آنجا كه عمده شهرهاي مناطق مركزي ايران تحت كنترل و نفوذ غيرشيعيان بود، آزار و اذيبت مناقبيان در شهرهايي زياد مي شد، كه اكثريت با گروه غيرشيعه بود؛ شهرهايي چون اصفهان، همدان، قزوين، ساوه و شهرهاي آذربايجان.
ناگفته پيداست كه اگر آن سخت گيري هاي گذشته وجود نداشت و شيعيان نيز آزادانه منظومه ها و قصايد مي ساختند و خوانده مي شد براي شاعري چون ربيع دشوار نبود كه بتواند از ظاهر و قالب در گذرد و به رمز اين عناصر داستاني كه همانا ايجاد وحدت ملي در بين ايرانيان در آن زمان بود پي ببرد.
و كلام آخر اينكه وجه مشترك قابل توجه دو منظومه شاهنامه و علي نامه توجه به پند و اندرز و ستايش خرد و تشجيع و ترغيب روحيه حماسي ايرانيان است، تا در برابر ظلم عباسي و ستمگران زمانه ايستادگي كند.
فراهنگ(۵)**۹۲۶۶**۱۵۸۸