بي ترديد، اردوغان كه تا همين چند ماه قبل خود را بزرگترين برنده تحولات اخير خاورميانه مي ديد، هرگز تصور رخ دادن اين اتفاقات غريب را در ذهن نداشت. رخدادهايي كه يادآوري دوباره اين مطلب را ضروري مي نمايد كه سياست دو روي يك سكه و ويژگي اصلي روابط بين الملل، غير قابل پيش بيني بودن آن است كه خود ناشي از ورود عوامل انساني در تحولات اين عرصه است. در واقع قمار دولت اردوغان بر سياست خارجي تركيه، ممكن است به بهاي گزاف سرنگوني و حذف وي و حزب متبوعش از صحنه سياسي تركيه منجر شود. سياست خارجي كه از دو سال پيش تاكنون و در جهت بهره برداري سياسي حداكثري و حركت به سوي نئوعثماني گري با تغيير رويكرد از تنش صفر با همسايگان، تقريبا به سياست تنش زايي با همسايگان تبديل شد، حال به كابوس تلخ رهبران آنكارا مبدل گشته و كلاف سردرگم سياست هاي دولت تركيه را پيچيده تر كرده است. در حقيقت، قمار تركيه در پي تحولات اخير كشورهاي خاورميانه اي مصر، سوريه و عراق با شكست سختي روبه رو شد و نه تنها به روياي احياي امپراطوري عثماني منجر نشد، بلكه مي توان گفت وجهه بين المللي تركيه در سطح منطقه و جهان را به طور قابل ملاحظه اي تحت تاثير قرار داده است.

** خاورميانه اخواني؛ تصوري در حد رويا
----------------------------------------
با آغاز بهار عربي و خروش مردم خاورميانه عليه ديكتاتوري هاي خودكامه در سال ۲۰۱۱، هريك از كشورهاي منطقه با توجه به جهت گيري استراتژيك و مبناي سياست خارجي خود با اين رويداد برخورد كردند و به دنبال حداكثر استفاده از اوضاع پيش آمده بودند. در اين ميان، كشورهاي مختلف و تاثيرگذار در منطقه، سعي در به قدرت رساندن و يا حمايت از گروه هاي مورد اعتماد خود در اين كشورهاي درگير انقلاب داشتند. به تحقيق يكي از ويژگي هاي انقلاب هاي رخ داده در اين كشورها، اسلامي بودن آنها يا حداقل، حضور چشمگير اسلامگرايان در عرصه خروش مردمي بود. اين اتفاق، طبيعتا به قدرت گرفتن نيروها و احزاب با نفوذ اسلامي در صحنه سياسي اين كشور ها منجر شد. يكي از اين گروه ها كه ماهيتي فرا كشوري و بلكه جهاني دارد، اخوان المسلمين است كه از گروه هاي قدرتمند و ريشه دار سياسي و اجتماعي و از نفوذ قابل توجهي در كشورهاي خاورميانه برخوردار است. حزب حاكم عدالت و توسعه در تركيه كه بنيانگذاران آن از اعضاي حزب منحل شده اسلامگراي فضيلت هستند را مي توان فعال ترين و نزديك ترين گروه به شاخه اخوان المسلمين در خاورميانه دانست كه با پيگيري رويكرد جدايي دين از سياست توانسته اند حدود ۱۰ سال در تركيه حكومت كنند و با ايجاد اصلاحات گسترده در زمينه هاي اقتصادي و سياسي به يكي از رو به توسعه ترين كشورهاي خاورميانه تبديل شوند. همزمان با روند رو به توسعه كشور تركيه كه آن را تبديل به الگوي حكومت اسلامي سني مي كرد، بهار عربي با حوادث رخ داده در تونس و سپس مصر آغاز شد. پس از پيروزي انقلاب ها در اين دو كشور، در تونس، حزب النهضه به رهبري راشد الغنوشي از اعضاي جنبش اخوان المسلمين و در مصر حزب آزادي و عدالت، متعلق به گروه اخوان المسلمين به رهبري محمد البديع اكثريت اعضاي پارلمان را كسب كردند . با روي كار آمدن اين دو حزب مرتبط با اخوان، دولت اردوغان، با شرايطي مواجه شد كه موقعيتي استثنايي براي اين كشور فراهم مي آورد. اكنون تركيه به عنوان نماد اسلام گرايي سني كه توانسته از طريق تعامل سازنده با غرب به پيشرفت هاي درخور توجهي دست يابد و همزمان به مباني اسلامي مورد نظر خود تا حدودي پايبند باشد، مي توانست رهبري جهان اسلام با محوريت تسنن را از كشورهاي سنتي حاشيه خليج فارس باز پس گيرد. رهبري كه با فروپاشي خلافت عثماني براي تركيه رويايي دست نيافتني مي نمود، حال رگه هايي از موفقيت در آن نمايان مي شد. با همين هدف بود كه تيم سياست خارجي تركيه نزديكي هرچه بيشتر به اين گروه ها و احزاب را در دستور كار خود قرار داد و از تركيه به عنوان كشور دوست و الگو براي اين كشورهاي تشنه دموكراسي ياد مي كرد. در همين راستا بود كه تركيه مي بايست براي بر عهده گرفتن رهبري جهان اسلام، رقيب قدرتمند و با نفوذ خود كه از اعضاي محور مقاومت بود و شهرت مبارزه با اسراييل را يدك مي كشيد، (سوريه)، هدف قرار مي داد. جنگ فرقه اي و افزايش خشونت به تضعيف هرچه بيشتر سوريه مي انجاميد و راه را براي تركيه هموارتر مي كرد. اما اين پايان راه نبود و اتفاقات چند ماهه اخير، حاكي از نتايج زيانباري براي اين كشور مدعي دموكراسي است. بركناري محمد مرسي از قدرت در مصر، يكي از دردناكترين اتفاقات رخ داده براي اردوغان در هفته هاي اخير است. مرسي كه در اواخر حكومتش بر مصر، به سياست خارجي اردوغان نزديكي عجيبي پيدا كرده بود، شريكي راهبردي براي وي و دولتش به حساب مي آمد. نزديكي ديدگاه ها در رابطه با موضوع سوريه، كه در اين اواخر با قطع رابطه مصر با سوريه به تطابق ديدگاه ها تبديل شده بود و همچنين ستايش اردوغان از سوي مرسي در جمع اعضاي حزب عدالت و توسعه در تركيه، نشان از تمايل دو طرف براي نزديكي هر چه بيشتر ديدگاه ها و گسترش روابط بود. در واقع با بركناري مرسي از قدرت، اردوغان مهمترين شريك خود در مهمترين كشور آفريقا بلكه جهان عرب را از دست داد. اين اتفاق، باعث بر هم زدن روياي بلند پروازانه خاورميانه اخواني تركيه اي شد،كه پس از كودتا در مصر، با حالتي منفعلانه رو به رو شده و اگر چه تركيه كودتا را شديدا محكوم و مرسي را رييس جمهور قانوني دانسته است، اما بيشتر از هر كشوري تجربه كودتاي نظاميان را دارد و اردوغان بهتر از هركسي مي داند كه اين موارد، هيچ گاه با بازگشت دولت قبلي همراه نبوده است. در حقيقت، رهبري جهان اسلام براي تركيه در حال تبديل شدن به كابوسي بزرگ براي اين كشور است. از طرف ديگر ناآرامي هاي داخلي تركيه كه به ظاهر از اعتراض به تغيير كاربري پارك كوچك گزي در ميدان تقسيم استانبول آغاز شد، اكنون و با طولاني شدن اعتراضات، حاكي از بغض فرو خورده مردمي است كه به انحصارگرايي دولت و سياست خارجي مداخله گرانه معترضند. تحليلگران متعددي اين نكته را به بيان هاي مختلف گفتند كه كشوري كه نمي تواند جنبش به ظاهر كوچك پارك گزي استانبول را مديريت كند، قطعا توانايي رهبري جهان اسلام را نخواهد داشت.

** وضعيت مشابه مصر و تركيه؛ زنگ خطر براي استانبول
---------------------------------------------------
مصر در حال تبديل شدن به يك كابوس وحشتناك براي نخست وزير تركيه است. اين تيتر سايت خبري ديلي ماوريك(DAILY MAVERICK ) نسبت به رخدادهاي پيش آمده در مصر و تاثير آن بر دولت تركيه و خصوصا آينده سياسي اردوغان است. اين سايت خبري با اشاره به اينكه از شدت اعتراضات در شهرهاي بزرگ، همانند استانبول و آنكارا كاسته شد، اما آن را ميراثي به جا مانده مي داند كه تازه در ابتداي راه است و اردوغان بايد از اشتباهات مصر در اين رابطه درس بگيرد.
ديلي ماوريك مي افزايد: هر دو كشور در حال تجربه حكومت اسلامي سياسي ميانه رو بودند و تا آنجا كه به دموكراسي واقعي مربوط مي شود، اين تجارب، نتايج متفاوتي را در پي داشت، اما واقعيت آن است كه فهم اكثريت اسلام گراهاي ميانه رو از دموكراسي با ليبرال هاي حاضر در اين كشورها كاملا متفاوت است.
در واقع ديلي مارويك به اعتراض ليبرال هاي تركيه نسبت به سياست هايي كه از سوي دولت تركيه در جهت محدوديت هاي آزادي هاي مدني و آزادي بيان اشاره مي كند.
در ادامه مطلب آمده است: هر دو دولت مصر و تركيه كه بر اساس انتخابات دموكراتيك بر سر كار آمده اند، به دليل محدود كردن برخي آزادي هاي مدني و تغيير قانون اساسي با مخالفت شهروندانشان رو به رو شدند كه در دو ميدان تقسيم و تحرير تجمع كرده اند.
اين سايت در ادامه با اشاره به سخنان بولنت آرينچ مي افزايد: سخنان معاون نخست وزير تركيه در تهديد مخالفان به دخالت دادن ارتش براي پايان اعتراضات، در واقع بازي با آتش بود همان گونه كه مقامات مصري مجبور به استفاده از ارتش براي فرونشاندن اعتراضات در بندر پرت سعيد شدند و نتيجه كارشان به زودي آشكار شد.
به تحقيق، اتفاقات مصر را مي توان زنگ خطري براي دولت تركيه دانست كه مرسي سعي در برداشتن گام هايي مشابه با آن داشت و به نظر، تفاوت وضعيت اقتصادي محسوس دو كشور، باعث فروكش كردن اعتراضات در تركيه شده است و اعتراضات اين كشور، پشت اقتصاد شكوفا شده تركيه به خشم فروخورده مردم تبديل شده است.

** وابستگي اقتصادي دو كشور: تجار نگران از آينده
---------------------------------------
تجار تركيه اي كه حدود ۲ميليارد دلار در مصر سرمايه گذاري كرده اند به شدت از مواضع اردوغان در حمايت از رئيس جمهور مخلوع و به رسميت نشناختن دولت جديد نگرانند.
به گزارش سايت خبري-تحليلي المانيتور اگرچه كارفرمايان تركيه اي كه حدود شصت هزار كارگر مصري را به كارگرفته اند با كودتا مخالفند اما نمي خواهند كه روابط بين دو كشور به نقطه بدون بازگشت مانند تركيه و سوريه منجر گردد. آنها نگران مواضع محكم و بدون انعطاف اردوغان عليه كودتاي مصر هستند و اميد به تغيير اين مواضع بسته اند.

** اشتراكات فراوان حزب عدالت و توسعه تركيه با اخوان المسلمين مصر
--------------------------------------------------
در روزهاي گذشته، اردو غان به شدت كودتا را محكوم كرده وآ ن را مرگ دموكراسي و آينده در مصر خوانده بود كه اين اظهارات نشان دهنده اهميت بسيار زياد مصر و البته گروه بركنار شده براي تركيه است. اردوغان كه وجهه تاثيرگذاري را در خاورميانه به نمايش گذاشته است و طرفداران فراواني در كشورهاي عربي بدست آورده است به دنبال الگو شدن براي كشورهاي بهار عربي ديده ، است. به نحوي كه محمد مرسي، در اظهاراتش در كنگره ساليانه حزب عدالت و توسعه در پاييز امسال، اقدامات حزب عدالت و توسعه را مدلي براي دموكراتيك كردن جهان عرب دانست. روزنامه گاردين، سياست هاي اردوغان و حزبش را در پيش گرفتن رويكرد نئو عثماني دانسته كه به دنبال قرار دادن تركيه به عنوان قدرت برتر منطقه است.
گاردين در ادامه مي افزايد مشكل حزب عدالت و توسعه (AK party) و اخوان المسلمين اين است كه سبك رفتار ترسناك آن ها در حال كاهش محبوبيتشان در خارج از حاميان و طرفداران خود است.
گاردين حقيقت غذاب آور و غير قابل درك براي اردوغان و تركيه را مخالفت اكثر تظاهركنندگان مصر با سياستهاي مرسي مي داند و نه با اسلام سياسي و مي نويسد: در تركيه نيز به همين شكل،معترضان به دنبال حذف كامل اسلام و اسلام گراها از صحنه سياست نيستند بلكه همانند مردم مصر به دنبال رد كردن فهم پرخاشجويانه و تجاوزگرانه از دموكراسي هستند.

** جمع بندي
---------------
حال اين روزهاي اردوغان و دولت وي را مي توان به مريض ناخوش احوالي تشبيه كرد كه اميدي به بهبودي كامل ندارد و منفعلانه چشم به آينده و اتفاقات پيش رو دارد تا شايد كبوتر شانس بر شانه هاي او بنشيند و اتفاقي ماورايي براي نجات وي رخ دهد.
در حقيقت وضعيت امروز اردوغان و دولت وي، چه در داخل و چه در خارج از تركيه، برآيند موضع گيري ها و جهت گيري هاي جاه طلبانه اين كشور است كه تنها با تكيه بر اقتصاد رو به رشد، به دنبال قدرت نمايي بلكه خلافت عثماني اما با رويكرد قرن بيست و يكمي است.
پژوهش**م.گ**۹۲۴۱