در تعريفي از دولت سايه آمده است: «دولت در سايه اصطلاحي است كه براي قدرت هاي سياسي و اقتصادي خارج از حكومت رسمي اطلاق مي شود. مافيا يا دولت سياه هم براي آن نامي با مسما است.»
بر اساس اين تعريف، مافياي قدرت و پول با استفاده از پول و ارتباطات مخفي آشكار و رشوه و تحديد در جريانات حكومتي تاثير گذاشته و در صدد افزايش قدرت و پول خود به هر نحو ممكن مي باشد.
از نگاه بدبينانه برخي از صاحب نظران سياسي، تمام مشكلات و بدبختي هاي امروز ما به همين دولت در سايه بر مي گردد چرا كه دولت سايه ، اكثر شاهرگ هاي اقتصادي را در دست داشته و از آن ها براي تحت فشار قرار دادن دولت استفاده مي كند. مافياي قدرت كوچك ترين انتقادي از دولت ها نمي كند مگر اين كه فقط منافع شخصي خود را دنبال كنند.
فرهنگ اينترنتي ويكي پديا (wikipedia) در ارتباط با دولت سايه يا دولت در انتظار آورده است: در نظريه توطئه، دولت سايه، تعريف ديگري دارد كه عبارت است از يك دولت سري در ميان دولت اصلي. اين دولت سري، دولت واقعي است كه روال اصلي امور دولت موجود را كنترل مي كند.
هويت اعضاي دولت سايه و محل هايي كه آن ها گرد هم مي آيند در اين مفهوم تنها براي عده معدودي شناخته شده است. بودجه چنين دولت سايه اي معمولاً از پول هايي تأمين مي شود كه در نظام دولت اصلي ناپديد مي شود و يا از طريق معاملات دروغين دولت اصلي يا پروژه هاي تقلبي تأمين مي شود.
اين در حالي است كه در تعريف با نگاه خوشبينانه از دولت سايه آمده است كه تشكيل دولت سايه از سوي احزاب مخالف، نوعي تمرين و اعلام آمادگي براي انجام هر چه بهتر وظايف خود در صورت پيروزي و تشكيل دولت واقعي است.
بر اساس اين تعريف، اعضاي كابينه دولت سايه به ويژه براي حل مسايل مهم و عبور از شرايط بحراني همچون تنش در روابط خارجي و وقايع و تصميمات مهم سياسي تشكيل جلسه مي دهند و به ارايه برنامه ها و پيشنهادها براي حل بحران مي پردازند.
در فرهنگ هاي سياسي معتبر فارسي زبان اشاره چنداني به اين اصطلاح نشده است.
در فرهنگ جامع سياسي محمود طلوعي در زير عنوان دولت سايه نوشته شده است: دولت خيالي يا دولت سايه كابينه فرضي است كه احزاب اقليت در كشورهاي دموكراتيك تشكيل مي دهند و وزير يا مسوول خيالي هر وزارتخانه درباره مسايل مربوط به آن وزارتخانه بررسي و اظهار نظر مي كند. همچنين اين رسم بيشتر در انگليس معمول است وحسن آن اين است كه افراد مي توانند پيشنهادها و نظرهاي مفيد و سازنده اي ارايه دهند و در صورت پيروزي حزب خود در انتخابات بدون برخورد با مشكلي مسووليت وزارتخانه مربوطه را برعهده گيرند.
فرهنگ اينترنتي ويكي پديا همچنين آورده است: دولت سايه به دولت در انتظار گفته مي شود كه منتظر مي ماند تا پس از يك رشته رويداد، قدرت را از دولت اصلي بگيرد.
همچنين در حكومت هاي پارلماني بسيار مرسوم است كه حزب مخالف دولت سايه تشكيل دهد كه رهبران عاليرتبه حزب در آن خود را آماده مي كنند تا در صورت به قدرت رسيدن، كنترل وزارتخانه هاي مختلف را به دست بگيرند.
عبارت دولت سايه همچنين به عنوان يك اصطلاح تحقيرآميز، در مورد دولت هايي به كار مي رود كه در نتيجه يك رويداد مصيبت بار روي كار آمده باشند.

* تهديد يا اتاق فكر
فعالان سياسي و كارشناسان ايراني درباره دولت سايه نظرات گوناگوني دارند. از ديدگاه برخي دولت سايه يك تهديد براي دولت حاكم به شمار مي رود و گروهي نيز نقش «اتاق فكر» براي آن قائل هستند. اما در ايران بيشتر اين اعتقاد وجود دارد كه دولت سايه غيرمنتخب و عوامل آن همه جا هستند و در جهت فلج كردن روند مديريت كشور اقدام مي كنند.
دكتر مرتضي فيروزي، روزنامه نگار ، با اشاره به تشكيل دولت سايه در كشورهاي توسعه يافته دو حزبي و تفاوت آن با كشورهاي در حال توسعه، مي گويد: ايران كشوري در حال توسعه است و دولت سايه در مقابل دولت حاكم كارشكني مي كند و در واقع نگرش منفي است.
مثلاً بسياري از دولتمردان كه زماني يك وزارتخانه را در اختيار داشته اند، همچنان روي بقيه افراد نفوذ دارند و همچنان مهره چيني مي كنند كه اين باور نادرست و براي كشور زيانبار است و اثرات مثبتي نخواهد داشت.
وي ادامه مي دهد: دولت سايه زماني در كشور ممكن و مثبت خواهد بود كه ما حزب را بپذيريم و از حالت گروه با نفوذ خارج، وارد مرحله حزب شويم. ما بايد بتوانيم قوانين حزبي را چنان برقرار كنيم كه شرايط به گونه اي باشد كه كاملاً آشكار و مشخص از قبل برنامه و افراد به مردم اعلام شود.
دكتر صادق زيباكلام، استاد علوم سياسي دانشگاه تهران با تأكيد بر اينكه دولت سايه دولت حزب رقيب است كه در انتخابات رأي آورده اما نتوانسته اكثريت را در مجلس كسب كند، تصريح مي كند: امكان تحقق دولت سايه در ايران وجود ندارد؛ زيرا يكي از ملزومات و پيش نيازهاي دولت سايه نظام حزبي است و تا زماني كه يك نظام حزبي منسجم، متشكل، سازمان يافته و سراسري در كشور به و جود نيامده باشد، دولت سايه نمي تواند تجسم عيني داشته باشد.
وي تأكيد مي كند: افرادي كه مي گويند مي خواهند دولت سايه تشكيل دهند بايد ابتدا يك حزب يا يك تشكيل سياسي نيرومند ايجاد كنند و بعد در صورت رأي نياوردن دولت سايه را تشكيل دهند.
دكتر زيبا كلام اضافه مي كند: در شرايط فعلي كه اصولگراياني قدرت را در دست دارند به هيچ وجه نمي توان گفت كه اصلاح طلبان دولت سايه هستند براي اينكه اصلاح طلبان بين خود حتي در اينكه چه كسي نامزد رياست جمهوري شود، توافق ندارند، تو خود بخوان حديث مفصل از اين مجمل.
بر اساس مصوبه جلسه شوراي مركزي حزب منحله جبهه مشاركت ايران اسلامي، وظايف دولت درسايه اينگونه است:براي تمامي وزارتخانه ها يك تيم از مديران سابق تعيين شود. - تمام شعارهاي مطرح شده از سوي رييس جمهوري استخراج و بعد از آن تمام اشكالات دولت رصد شود.- اشكالات استخراج شده در اختيار نمايندگان و نيروهاي مورد اعتماد در مجلس، داده شود، تا بحث استيضاح، سؤال و تحقيق و تفحص از دستگاههاي دولتي در سطح گسترده دنبال شود. ـ تمام نيروها، مديران و اطلاعاتي كه اكنون موجود است را در قالب شركت هاي خصوصي، به روز نگه داشته شود. و برخي ارتباطاتي كه اكنون در قالب برخي قراردادها وجود دارد، قطع نشود.
ديگر وظايف دولت سايه از نگاه حزب منحله مشاركت اين گونه تعريف شده است:
- محافظه كاران يا همان اصولگرايـان، وحدت ندارند،خودشان همديگر را تضعيف مي كنند و در بسياري موارد نياز به حضور آشكار ما نيست از طرف ديگر كابينه نيز در مجموع ضعيف است، بنابراين احتمالاً ما چهار سال آينده مي توانيم به قدرت، باز گرديم و لذا از هم اكنون دولت در سايه بايستي برنامه دولت آينده را در دستور تدوين قرار دهد. - با استفاده از رسانه ها ( روزنامه ها، سايت ها، و بلاگ ها و ... ) و تريبون هاي در اختيار ، سطح مطالبات مردم را افزايش دهيم.
سيد حسن رسولي نماينده دكتر عارف در يك مناظره تلويزيوني در اين ارتباط اعلان كرد: دكتر عارف قائل به تشكيل يك دولت در سايه در درون خود ِ دولت است. وي اعتقاد دارد كه رييس دولت و ساير وزرا خالي از خطا نيستند و هر چقدر كه بر رفتار دولتمردان نظارت بيشتري صورت بگيرد و هرچقدر كه بيشتر در معرض نقد و ارزيابي باشند و كمتر دچار احساس خودشيفتگي شوند، بر كارآمدي دولت افزوده خواهد شد.
نماينده دكتر عارف افزود: در كشور ما كه دموكراسي آن انتخابات محور است، از طريق مطبوعات و ساير اركاني كه مي تواند توسعه سياسي را محقق كند، بايد تلاش كنيم دموكراسي ايراني را از حالت انتخاباتي، به دموكراسي حزبي تغيير دهيم كه در آن صورت احزاب، انجمن ها، سازمان هاي مردم نهاد و مطبوعات نقش موثري خواهند داشت.

دولت سايه آري يا خير؟
در ايام نزديك به انتخابات رياست جمهوري دوره دهم ، اخباري درباره تشكيل دولت سايه از سوي دو گروه از رقباي دولت دكتر احمدي نژاد منتشر شد. يكي تشكيل جلسات دولت سازندگي به رياست آيت الله هاشمي رفسنجاني و ديگري تشكيل دولت سايه اصلاحات به رياست سيد محمد خاتمي بود.
در اين خبرها آمده بود كه وزيران دولت سازندگي ماهانه يك بار با هاشمي رفسنجاني جلسه و به وي گزارش مي دهند و اصلاح طلبان نيز با تشكيل چند كارگروه متشكل از وزيران سابق و فعالان اصلاح طلب به خاتمي گزارش مي دهند.
در يكي از اين خبرها اين توضيح اضافه شده بود كه اگر تيم سازندگي و يا اصلاح طلبان كه داعيه فعاليت حزبي دارند، قصد خدمت به كشور و اثرگذاري بر روند تصميم سازي دولت داشته باشند،مي بايد جلسات خود را ازسال ها پيش راه اندازي مي كردند،تشكيل جلسات دولت سايه درآستانه برگزاري انتخابات رياست جمهوري از سوي كساني كه از فعالان حزبي كشوربه حساب مي آيند به غير از كسب قدرت چه هدف ديگري مي تواند داشته باشد؟
نتايج بررسي ها در خصوص موضوع دولت سايه و تجارب به دست آمده از اجراي اين سياست در برخي از كشورهاي توسعه يافته، چنانچه تشكيل چنين دولتي به منظور چوب لاي چرخ دولت اصلي نگذاشتن و به قصد سياه نمايي و تخريب فعاليت هاي دولت اصلي نباشد مي تواند كارساز باشد و همانگونه كه در تعريف خوشبينانه دولت سايه به آن اشاره شد، چنانچه تشكيل دولت سايه از سوي احزاب مخالف، نوعي تمرين و اعلام آمادگي براي انجام هر چه بهتر وظايف خود در صورت پيروزي و تشكيل دولت واقعي و نيز ارايه برنامه و پيشنهاد براي حل بحران باشد، بسيار مفيد خواهد بود.
**۱۵۴۲**۱۶۴۷