در كنار تقسيم بندي كلي آيين هاي نمايشي درتمامي سرزمين هاي داراي تنوع قومي، فرهنگي و اقليمي به گونه هاي «سور» و «سوگ»، كشورهايي كه در فرهنگ نوشتاري و ادبي داراي ريشه هاي عميق و ژرفي بودند سعي كردند تا با تخصيص دو نوع زبان و لحن مختلف در بيان روايت هاي آييني علاوه بر تنوع بخشي زبان روايي در جذب و جلب مخاطبان موفق تر عمل كنند.
به عنوان مثال در بين كشورهاي صاحب تمدن چون «مصر»، «چين»، «هند و چين» و «ايران»، تنها ايران و مصر هستند كه در زمره ادبيات مكتوب، غنايي و شفاهي داراي قدمت و سابقه هستند و ذوق ادبي در تمامي احوال زندگي مردمان اين دو تمدن تاريخ ساز مجال ظهور و بروز پيدا كرده است.
آنچه بيش از همه مشخص است اين است كه وقتي صحبت از ادبيات منظوم، حماسي، آييني و غنايي مطرح مي شود قدرت چربش شاعران، مديحه سرايان و نويسندگان ايراني بسيار بيشتر از همتايان ادب دوست مصري بوده است به گونه اي كه امروزه جز رد پايي كم رنگ از اشعار جهان عرب در شكل اجراي آيين ها نمايشي و خرده روايت هايي آييني چيزي باقي نمانده است.
اين در حالي است كه ايرانيان در زمينه شعر و شاعري از قرن چهارم هجري اسنادي به شكل مكتوب دارند (اشعار رودكي) و در اين نكته شكي وجود نداشته و ندارد كه پيشينه شعر و شاعري و قدمت ادبيات منظوم ايراني به سال هاي دورتر و دوران باستان باز مي گردد.

** «مناقب خواني»، ستايش مذهبي، حماسي و آييني خداوند
«مناقب خواني» گونه اي از ستايشگري مذهبي و روايات حماسي، آئيني، مذهبي و هنري است كه به شكل تلويحي و ضمني در مقام ستايش خداوند سبحان صورت مي گرفته است.
«منقبت خوان» به لحاظ واژه شناسي تاريخي به مداح شيعه گفته مي شود. «مناقب خوانان» در مجالسي كه در مساجد يا تكايا برپا مي شد به «منقبت خواني» مي پرداختند. براساس تاريخ و در ريشه شناسي شكل گيري اين آيين آمده است كه: «منقبت خوانان» مبلغان ديني و مذهبي بوده اند كه به نقل و صوت و مدح و بيت، ارادات خود را به امام حسين(ع) و خاندان عصمت و طهارت ابراز مي كردند.
«منقبت خواني» با آغاز شعر پارسي شكوفاشد و به اين ترتيب بسياري از آثار آوايي و شفاهي «منقبت خواني» از كلام باشكوه شاعران برجسته ادب پارسي كه دلباخته خاندان عصمت و طهارت بودند، تأثير گرفت و در ميان مردم زمزمه شد.
مدح رشادت هاي شهداي كربلا، جوانمردي هاي حضرت عباس(ع) و شخصيت الوهي و متعالي حضرت امام حسين(ع) در صدا و آواي منقبت خوانان به گوش مردم مي رسيد و دل هاي آنان را به سرچشمه معرفت گره مي زد.

** گريز و گذار منقب خوانان از عاشورا به ماه صيام
در ادامه تكثر و تطور آيين هاي اسلامي و فرهنگ شيعه در كنار ارزشگذاري به قيام امام حسين(ع) و نمايشگران آييني «منقبت خوان» از اين آيين در ديگر مناسك و سنن آيين فرهنگ مذهبي و ديني وارد شدند كه يكي زا تجلي گاه هيا اين گريز و گذار اين نمايشگران در ماه مبارك رمضان شكوفا شد.
پس از آنكه مناقب خواني جزو آئين هاي عاشورايي و نيايشي مردم شد، اجراي اين آيين در ايام ماه مبارك رمضان به ويژه در ليلاي قدر جاي خود را باز كرد، در اين آيين منقبت خوانان با صوت و لحن زيبايي كلام ها، داستان ها و روايات مربوط به حضرت علي(ع) و داستان هاي صدر اسلام را نسل به نسل و سينه به سينه براي آيندگان به عنوان ميراثي ارزشمند، فرهنگي و مذهبي انتقال دادند.

** سير تطور تاريخي آيين منقبت خواني، از عصر ساماني تا دوران آل بويه
اشعار مدح و منقبت حضرت علي(ع)، امام حسين(ع) و خاندان آل محمد(ص) از همان دوران «سامانيان» در كلام دلباختگان معصومين ظهور پيدا كرد و در زمان «غزنويان» و «سلاجقه» فراگير شد. با اين حال اين حكام به ويژه در زمان غزنويان با مخالفت اين دولتمردان مواجه شد و بار ديگر اين اشعار در زمان «آل بويه» به اوج و شكوفايي رسيد و در دوران صفويه به شيوه اي منظم و پويا در ميان مردم رواج يافت.
با اين حال در ادبيات عرب نيز شاعران مشهوري از جمله «كميت ابن زيد اسدي»، «دعبل خزاعي» و «سيد حميري»، مدح و منقبت را رواج دادند و به اين ترتيب تاريخچه آئين مناقب خواني با ادبيات عاشورايي و ادبيات رمضان از يربا تا كنون ريشه و پيوند ناگسستني پيدا كرد.
هوشنگ جاويد نويسنده كتاب «مناقب خواني» در بخشي از اين كتاب چنين مي نويسد: گذشتگان ما فضيلت شنيدن و فضيلت ديدن را خوب مي دانستند، وقتي كه نگاه مي كنيم به گستره هاي نغمات آوايي در كشور خودمان، به يك اقيانوس بر مي خوريم، اقيانوسي كه از خليج فارس شروع مي شود و تا درياي خزر ادامه پيدا مي كند.
وي ادامه يادآرو شده است: «منقبت» نخل قد كشيده علي(ع) است بر آسمان ايمان در طول تاريخ، گام هاي مرد عدالت، رادي وجوانمردي است در عصر پر از بيگانگي است. «منقبت» صدايي است كه زنجير هاي ستم را از هم مي درد. «منقبت»، حكايت مردي را آواز مي دهد كه رنج، صيقلش مي داد، و در هر گام پر غرور و شكوهمندش چهره پر نيرنگ ستمگران را مي نماياند و «منقبت» هرچند خيال، اما بازتاب محض حقيقت است. شعر ترين شعر ايمان و ايقان است.
فراهنگ(۵)**۹۲۶۶**۱۵۸۸