تداوم درگيري هاي خونين در سوريه و افزايش سيل آوارگان از اين كشور، چالش هاي اسنودن براي دريافت پناهندگي، تصميم اخير دولت استراليا در خصوص پناهجويان جديد و ... اخباري است كه طي هفته هاي اخير بيش از پيش مساله پناهندگان و آوارگان جهاني را در نظرها پررنگ ساخته است.
طي روزهاي گذشته دولت استراليا اعلام كرده، در خواست اقامت پناهجويان جديد و پرشماري كه بيشتر به طور غير قانوني از طريق دريا راهي قلمرو اين كشور مي شوند، مورد پذيرش و حتي بررسي قرار نخواهد گرفت و از اين پس پناهجويان مذكور به پاپوآ گينه نو (كشوري جزيره اي در شمال استراليا) فرستاده خواهند شد.
كوين راد نخست وزير استراليا، جمعه گذشته هدف از اين تصميم را رهايي از چالش هاي سياسي و اجتماعي دانسته كه طي سال هاي اخير گريبانگير دولت كانبرا بوده است.
و اما ادوارد اسنودن افشاگر آمريكايي كه هفته ها در فرودگاه مسكو در انتظار دريافت پناهندگي از كشورهاي مختلف روزگار مي گذراند، با وجود دغدغه هاي مرتبط با احتمال استرداد وي به مقامات واشنگتن، نسبت به پناهندگان جديد به استراليا از وضعيتي مساعدتر برخوردار بوده، به خصوص اينكه درخواست پناهندگي وي بتازگي از سوي دولت آلمان به طور بي قيد و شرط پذيرفته شده است.
و اما آوارگان سوري مستقر در نواحي مرزي سوريه با همسايگان اين كشور، در زمان حاضر در مقايسه با بسياري از پناهندگان در مناطق مختلف جهان، روزگاري بسيار سخت را مي گذرانند.
افزايش شديد دماي هوا و به دنبال آن افزايش مشكلات مربوط به تغذيه، بهداشت و ... ، جمعيت پرشمار شهروندان سوري ساكن اردوگاه هاي بي امكانات مرزي را در وضعيتي اسفناك قرار داده است.
اين در حالي است كه تلاش گروه هاي شورشي مسلح در لواي حمايت قدرت هاي خارجي براي شكست نيروهاي دولتي از يك سو و قاطعيت ارتش سوريه براي تار و مار كردن معارضان از سوي ديگر بر شدت درگيري ها افزوده و شمار بيشتري از شهروندان سوري را به سمت آوارگي سوق مي دهد.
پيش از اين كارول بچلر نماينده ويژه كميسارياي عالي پناهندگان سازمان ملل، هشدار داده بود كه شمار آوارگان و پناهجويان سوري در پايان سال ۲۰۱۳ از سه و نيم ميليون نفر خواهد گذشت و بر چالش هاي پيش روي اسكان و رسيدگي به امور انبوه اين آوارگان بي سرپناه روز به روز افزوده خواهد شد.
با توجه به آنچه گفته شد برخي از ناظران بتدريج به ادعاي آنتونيو گوترز كميسر عالي پناهندگان سازمان ملل، هم نظر شده و به بحران رو به گسترش پناهندگان در جهان، با ديدگاني نگران تر از گذشته مي نگرند.
گوترز چندي پيش و در آستانه روز جهاني پناهندگان (۲۰ ژوئن-۳۰ خردادماه) تاكيد كرده بود: در حالي كه به نظر مي رسد منازعات گذشته هرگز نمي ميرند و پايان نمي يابند، مناقشات و درگيري هاي جديدي شكل گرفته و رخ مي دهد. بدين ترتيب بحران پناهندگان در حال تبديل شدن به بزرگترين چالش جهاني است.

** جهان و لشكر پرشمار و در حال رشد پناهندگان و آوارگان
.....................
بر اساس مفاد كنوانسيون پناهندگان سازمان ملل كه در سال ۱۹۵۱ ميلادي (۱۳۳۰ ه.شمسي) به امضاي بسياري از اعضاي اين سازمان رسيد، پناهنده به شخصي اطلاق مي شود كه به واسطه دلايل ديني، عقيدتي، ملي، نژادي و نيز شرايط سياسي، اجتماعي و امنيتي كشور خود ناچار به درخواست تابعيت يا حمايت كشوري ديگر شده و از تابعيت كشور خود چشم پوشي مي كند.
البته پناهنده در مفهوم عام تر و موسع تر به تمامي كساني گفته مي شود كه به دلايل مختلف از جمله درگيري هاي مسلحانه و بروز ناامني براي نجات جانشان مجبور به ترك خانه و كاشانه شده و سرپناه اصلي خود را از دست مي دهند.
بنابر گزارش جديد كميسارياي عالي پناهندگان سازمان ملل كه ماه گذشته منتشر شد، در زمان حاضر نزديك به ۲/۴۵ ميليون نفر پناهنده در سراسر جهان زندگي مي كنند.
بر اساس گزارش مذكور از اين رقم حدود ۸/۲۸ ميليون نفر در داخل قلمرو سرزميني كشور خود در وضعيت آوارگي به سر برده و ۴/۱۵ ميليون نفر نيز مجبور به عبور از مرزهاي بين المللي شده اند. علاوه بر اين، ۹۳۷ هزار نفر با در خواست پناهندگي از كشورهاي ديگر، خواستار بهره مندي از حمايت دولت هاي خارجي بوده اند.
و اما در سال ۲۰۱۲ ميلادي نزديك به هشت ميليون نفر از خانه و كاشانه خود آواره شده اند. اين بدان معناست كه هر چهار ثانيه يك نفر به جمع آوارگان جهان اضافه شده است.
از اين جمعيت، ۵/۶ ميليون نفر در كشور خود، سرپناهشان را از دست داده و ۱/۱ ميليون نفر هم از طريق مرزهاي بين المللي از كشورشان گريخته اند.
بنابر آمار و اطلاعات موجود، در دو دهه اخير بواسطه گسترش مناقشات و درگيري ها، شمار آوارگان و پناهجويان رشد چشمگيري داشته است. بازه زماني كه ابتداي آن با بحران بالكان و نيز نسل كشي در رواندا (۱۳۷۳ ه.شمسي) آغاز شده و با جنگ داخلي سوريه ادامه مي يابد.
و اما در طول دو دهه گذشته آوارگان كشورهاي افغانستان، سومالي، عراق، سودان و سوريه نزديك به ۵۵ درصد از شمار كل پناهندگان جهان را تشكيل داده اند.
علاوه بر اين درگيري هاي جديد نظامي در مالي، آفريقاي مركزي و جمهوري دموكراتيك كنگو، اين كشورهاي آفريقايي را نيز به جمع بزرگترين صادركنندگان پناهجويان پيوند داده است.
با وجود اينكه پناه جويي از كشورهاي صنعتي و قدرت هاي اقتصادي به واسطه شرايط بهتر اين كشورها براي زندگي، به عنوان مطلوب ترين گزينه براي پناهندگان مطرح بوده، اما واقعيت اين است كه نزديك به ۸۷ درصد از آوارگان جهاني در كشورهاي در حال توسعه به سر مي برند.
ناظران سخت گيري كشورهاي صنعتي براي ورود پناهجويان و دوري اين كشورها از كانون هاي اصلي مناقشات نظير آفريقا و خاورميانه را دليل اصلي اين مساله قلمداد كرده اند.
موضوعي كه به طور مشخص بر ميزان چالش هاي كشورهاي مقصد پناهجويان جهاني افزوده و مشكلات گوناگوني را در اين خصوص براي جوامع مقصد به وجود آورده است.
در اين زمينه، محدود بودن منابع بين المللي و ناتواني كميسارياي عالي پناهندگان سازمان ملل از رسيدگي به امور اين لشكر انبوه آواره، بر سنگيني بار پذيرش پناهندگان بر شانه كشورهاي ميزبان افزوده است.
اين در حالي است كه افزوده شدن ۶/۱ ميليون نفر پناهجوي سوري در سال گذشته به اين جمع و سرازير شدن صدها هزار آواره به كشورهاي همسايه سوريه بر ميزان اين محذورات نيز افزوده است.
بنابر آمار موجود در زمان حاضر پاكستان با حدود ۶/۱ ميليون نفر، جمهوري اسلامي ايران با نزديك به ۸۷۰ هزار نفر و آلمان با پذيرش حدود ۵۹۰ هزار پناهجو، به ترتيب مهمترين ميزبانان آوارگان كشورهاي ديگر بوده اند.
علاوه بر آنچه گفته شد مي توان ميزاني از مولفه هاي زمينه ساز افزايش شمار پناهجويان را به دلايل متعدد سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و حتي زيست محيطي مربوط دانست.
در اين پيوند نوع عملكرد دولت ها در خصوص رعايت حقوق اساسي و آزادي هاي شهروندان و نيز حقوق اقليت هاي نژادي، مذهبي و ... را بايستي در زمره مولفه هاي زمينه ساز افزايش مقوله پناهندگي به شمار آورد.
تلاش براي رهايي از فقر و مشكلات اقتصادي كه در سال هاي اخير و به موازات بحران اقتصاد جهاني شدت يافته نيز از جمله مهمترين انگيزه هاي سوق يافتن به سوي پناهجويي به ديگر نقاط جهان بوده است.

** بحران پناهندگان در گروي تصميمات موثر بين المللي
....................
آن چه مشخص است اينكه بروز جنگ و درگيري هاي نظامي را مي توان دليل اصلي آوارگي ميليون ها تن در جهان به شمار آورد. منازعاتي كه بيشتر به دلايل اختلافات سياسي شعله ور شده و علاوه بر كشيدن صدها هزار تن در كام مرگ، شمار انبوه تري را از سرپناهشان آواره كرده است.
به توجه به ريشه اصلي اين منازعات، مسووليت نهادهاي بين المللي و قدرت هاي جهاني براي پايان خشونت ها و رسيدگي به وضعيت گريزندگان از درگيري هاي مسلحانه، نمود آشكارتري مي يابد.
اين در حالي است كه در بيشتر موارد مي توان شاهد بي تفاوتي و يا حتي آتش افروزي متصديان رسيدگي به بحران بين المللي آوارگان و پناهجويان بود.
به طور آشكار شمار رو به رشد پناهجويان سوري را مي توان نتيجه مستقيم ماجراجويي هاي كشورهاي غربي و حاميان ثروتمند منطقه اي معارضان دولت دمشق دانست.
شمار قابل توجهي از آوارگان فلسطيني كه شمار آنان تا پايان سال ۲۰۱۲ حدود ۳/۵ ميليون نفر برآورد شده، خواهان بازگشت به سرزمين پدري خود هستند. موضوعي كه با توجه به سياست هاي رژيم صهيونيستي در زمان حاضر بيشتر به رويايي دور از دسترس تبديل شده است.
در سال هاي گذشته همچنين تحولاتي نظير نسل كشي مسلمانان در ميانمار به وقوع پيوسته كه آوارگي ده ها هزار تن از ساكنان مسلمان اين كشور را به دنبال داشته، اما رخدادهايي از اين دست با بي تفاوتي محض تصميم گيرندگان جهاني تداوم يافته و تكرار شده است.
با توجه به آنچه گفته شد كنترل اين بحران فزاينده تنها در گروي تصميم و عزم بين المللي براي برقراري صلح و امنيت در جهان است كه با توجه به رويكردها و رفتارهاي قدرت هاي جهاني، هدفي دور از دسترس به نظر مي رسد.
از محمد كاظمي
تحقيق**۹۲۷۹**۱۳۵۸