بيست و نه ماه از بحران در سوريه مي گذرد. بحراني كه همچون يك زخم مزمن، هرچه زمان بيشتري از آن مي گذرد و كهنه تر مي شود، درد آن بيشتر و التيامش نيز سخت تر مي شود.
هرچه از ناآرامي ها در سوريه مي گذرد، مسائل و پديده هاي جديدتري رخ مي نمايد كه بر مسائل قبلي بار مي شود و ابعاد جديدي به بحران مي دهد. تحولات در مناطق كردنشين سوريه شاهدي بر اين مدعاست.
در گير و دار درگيري ميان نيروهاي دولتي سوريه و مخالفان آن، كردهاي سوري اعلام كردند كه قصد تشكيل دولت مختار در مناطق كردنشين اين كشور را دارند.
گروه موسوم به حزب اتحاد دمكراتيك در منطقه كردنشين شمال شرقي سوريه كه با داشتن چريك هاي مسلح، قويترين گروه كرد در اين منطقه است، روز جمعه بيست و هشتم تير اعلام كرد كه كردهاي اين كشور در صدد تشكيل دولتي خود مختار در مناطق خود هستند.
صالح مسلم دبيركل اين گروه، گفت: ما پاياني براي بحران سوريه در افق نزديك نمي بينيم، به همين دليل مي خواهيم تشكيلاتي خودمختار و دمكراتيك براي گرداندن مناطق شمال سوريه كه اكثريت آنها كرد نشين هستند تاسيس كنيم.
به گفته وي نوع حكومت به صورت تشكيلاتي موقت امور مناطق كردنشين بويژه استان حسكه و مناطقي از حلب را اداره خواهد كرد و اين شيوه نيز به طور موقت خواهد بود تا اينكه دولتي فراگير در سوريه تشكيل شود.
كردهاي سوريه كه بيشتر آنها در مناطق شمالي اين كشور زندگي مي كنند، ۱۵ درصد از جمعيت اين كشور را تشكيل مي دهند. بي ترديد در فضاي بحران زده سوريه، تصميم كردها براي تشكيل دولت خودمختار رخدادي بسيار مهم است كه مي تواند نقش تعيين كننده در فضاي سياسي و امنيتي اين كشور داشته باشد.
بر خلاف تصور اوليه، اعلام تصميم كردها براي تشكيل دولت خودمختار در فضاي كنوني چندان به ضرر دولت سوريه نيست بلكه بيش از هرچيز به ضرر مخالفان آن و حاميان منطقه اي آنها بويژه دولت تركيه است.
براي فهم بهتر اين مساله بايد به رفتار كردهاي سوريه طي دو سال و اندي كه از آغاز ناآرامي در اين كشور مي گذرد، نگريست.
كردهاي سوريه گرچه روابط توام با انتقاد را با دولت داشته اند و معتقد هستند كه دولت به حقوق آنها توجه نمي كند، اما اين مساله باعث نشد كه با آغاز ناآرامي ها در سوريه، كردها به جبهه مخالفان دولت سوريه وارد بشوند و در پازل آنها قرار بگيرند.
بيشتر گروه هاي كرد، با وجود فشارها و درخواست هايي كه از سوي گروه هاي مخالف دولت سوريه به آنها وارد شد، حاضر نشدند تا در جمع آنها قرار بگيرند. ديدگاه هاي قوميت گرايانه عربي و ضد كردي برخي از مخالفان دولت سوريه نيز كه در برخي از نشست هاي آنها در خارج از كشور مطرح مي شد در اين تصميم بي تاثير نبود.
روابط سرد گروه هاي كرد با مخالفان دولت سوريه در بسياري از موارد حتي به روابط پرتنش نيز تبديل شد. جديدترين نمونه از اين روابط تنش آلود درگيري هاي نظامي بين شبه نظاميان كرد با گروه موسوم به جبهه النصره از گروه هاي سلفي وابسته به القاعده بر سر كنترل شهر راس العين در شمال سوريه و در مرز با تركيه است. درگيري اي كه سرانجام با پيروزي طرف كردي به پايان رسيد و اين شهر مهم به دست كردها افتاد.
آنچه براي كردها در وضعيت بحراني سوريه در اولويت قرار داشته تحقق مطالبات و خواسته هاي قوميتي خود و افزايش نقش آنها در فرايند اداره مناطق كردنشين بوده است. هدفي كه مي توان در تصميم اخير آنها مبني بر تشكيل دولت خودمختار در اين مناطق موثر دانست.
در اين ميان به نظر مي رسد دولت سوريه با درك مطالبات و خواست هاي كردها از يك سو و همسو نشدن آنها با مخالفان، تلاش كرده به كردها در يك سال اخير ميدان بيشتري براي فعاليت بدهد. حدود يك سال پيش بود كه ارتش سوريه در تصميمي مهم و قابل تامل، نيروهاي خود را از مناطق كردنشين خارج كرد.
نبايد فراموش كرد كه دولت تركيه نيز كه در همسايگي سوريه قرار دارد و با شهروندان كرد كشور خود رابطه چالشي دارد، هرگونه افزايش نقش گروه هاي كرد در سوريه را تهديدي جدي براي خود مي داند. بويژه اينكه بسياري از گروه هاي كردي در سوريه روابط نزديكي را با پ.ك.ك مهمترين گروه كرد مخالف دولت تركيه دارند. به دليل همين حساسيت نيز بود كه دولت تركيه ساعاتي پس از اعلام تصميم كردهاي سوريه براي تشكيل دولت خودمختار در مناطق شمالي اين كشور، بشدت با آن مخالفت كرد و نسبت به آن هشدار داد. احمد داود اوغلو وزير امور خارجه تركيه، به گروه هاي كرد در سوريه نسبت به هر اقدام جدايي طلبانه و عواقب خطرناكي كه مي تواند تسلط آنها بر شهر راس العين داشته باشد، هشدار داد.
بر اين اساس به نظر مي رسد با خروج ارتش سوريه از مناطق كردنشين و در اختيار قرار دادن كنترل اين منطقه به دست كردها، دولت سوريه هم از يك سو تلاش كرد تا مانع از جذب كردها به جبهه مخالفان شود و حتي از ظرفيت كردها براي ضربه زدن به مخالفان استفاده كند و هم از سوي ديگر با اين اقدام تركيه را زير فشار قرار داد.
در واقع پربيراه نيست اگر بگوييم كه دولت سوريه، در فضاي كنوني نه تنها نسبت به اعلام تصميم اخير كردها براي حكومت خودمختار چندان نگران نيست بلكه به اين مساله دست كم در برهه كنوني به عنوان يك فرصت نگاه مي كند. بنابراين به نظر مي رسد نوعي بازي برد-برد بين دولت سوريه و كردهاي اين كشور بوجود آمده است.
از محمد خواجويي
تحقيق**۲۰۵۴**۱۳۵۸