كشورهاي صاحب سينما بويژه در حوزه اروپا نظير فرانسه، هلند و آلمان به سينماي مستند و توليدات اين بخش اهتمام ويژه داشته و دولت ها از فيلم مستند و موضوع هاي طرح شده در اين بخش حمايت وِيژه مي كنند.
ايران نيز به عنوان كشور صاحب سينما كه سالانه فارغ از توليدات بلند بيش از دو هزار اثر كوتاه و مستند در آن از طرق رسمي و عرصه خصوصي ساخته مي شود، از جايگاه خاصي برخوردار است.
اما چنين آمارهايي حاكي از اوضاع مساعد در عرصه فيلم كوتاه و مستند نيست، زيرا به گفته بسياري از فعالان اين بخش نبود بودجه مناسب، امكانات محدود و فراهم نبودن شرايط براي اكران بيشتر زمينه بايگاني آثار منظور را بوجود آورده است.
اين شرايط سبب شده كه نهادهاي متولي عرصه مستند بيشتر نگاه تجاري به اين عرصه داشته و شبكه هاي تلويزيوني نيز كه مشتري اصلي آن به شمار مي روند، بيشتر خريد آثار خارجي را در محور توجه داشته و بي اعتنا به آثار داخلي باشند.
بر اين اساس و به علت امكانات و بودجه محدود، بسياري از طرح ها كه داراي پيشينه پژوهشي و مطالعاتي مناسب بوده در محاق قرار گرفته و طرح هاي كم محتوا و به تعبيري كم هزينه كه افراد گمنام اما آشنا ارايه مي دهند، مجال توليد و عرضه يابند.
به عقيده فعالان اين بخش، وجود افراد غير مرتبط با سينماي مستند و امكان يابي اين عده براي توليد و عرضه به ايجاد «بازار مكاره» در اين بخش، منجر شده كه هدايتگر آن نگاه تابع جريان توليد براي تلويزيون است.
به باور مستندسازان، اعمال اين نگاه به تضعيف سينماي مستقل مستند و به بايگاني سپردن طرح هاي پژوهشي در حوزه مستند منجر خواهد شد و به باور برخي فيلمسازان انتخاب آثار را از حالت شورايي به گزينش فردي براي توليد بدل خواهد كرد.
بر اين اساس، سينماي مستند بيش از هر چيز نيازمند سرمايه گذاري، حمايت و توجه جدي به طرح هاي پژوهشي، استعداديابي و ايجاد امكان براي نمايش و عرضه مناسب توليدات و مجاب ساختن دست اندركاران تلويزيون به خريد اين قبيل فيلم هاست.
خبرنگار فرهنگي ايرنا در ادامه اين سطور ضمن گفت وگوي تحليلي با چند فعال سينمايي مستند، ديدگاه هاي آنان را در مورد وضعيت اين عرصه جويا شده است:

** ايجاد مركزي مشخص براي حمايت از سينماي مستند ضروريست
كارگردان فيلم مستند «گرمابان» مي گويد: مركزي مشخص بايد از سينماي مستند حمايت كرده و تكليف برخي نهادها همچون مركز سينماي مستند با اين عرصه مشخص شود.
«شهرام ميراب اقدم» مي افزايد: توليدات مركز سينماي مستند در اين عرصه در سال هاي اخير كاهش يافته كه اين روند مي تواند به كمبود بودجه مربوط باشد.
وي يادآوري مي كند: آخرين كار مشتركي كه با مركز سينماي مستند و تجربي انجام دادم مربوط به دو سال پيش است و دست اندركاران اين مركز از كمبود امكانات و منابع گله داشتند.
كارگردان مستند «يك شب مهماني» توضيح مي دهد: بخشي از وضعيت كنوني سينماي مستند به سياستگذاري هاي مديريت سينما در اين حوزه بازمي گردد و نمي توان همه اشكالات را در مركز سينماي مستند جست وجو كرد.
ميراب اقدم با تاكيد بر اينكه لزوم حمايت تمام عيار يك نهاد مشخص از سينماي مستند ضروريست، مي افزايد: تكيلف مركز سينماي مستند بايد با اين بخش از سينماي كشور مشخص شود. پيشتر با راه اندازي شبكه مستند تصور مي شد كه وضعيت بهتري در انتظار فيلمسازان اين عرصه باشد اما اين شبكه امروز به خريداري آثار خارجي روي آورده است.
وي توضيح مي دهد: شايد در اساسنامه برخي نهادها همچون مركز مستند، توليد فيلم بلند سينمايي نيز گنجانده شده باشد اما به هر حال بايد يك مركز مشخص براي حمايت متمركز از سينماي مستند وجود داشته باشد.
كارگردان مستند «اينجا همه عشق مي كنند» درباره ورود فنآوري هاي نوين به عرصه مستندسازي ادامه مي دهد: اين فن آوري ها تا حدي وارد سينماي مستند شد، اما ورود برخي فناوري هاي به كشور به علت برخي شرايط امكانپذير نيست.
ميراب اقدم تاكيد مي كند: وقتي فيلمساز به علت حمايت نشدن با هزينه شخصي فيلم مستند مي سازد، مجبور است از ابزار ارزانقيمت براي توليد فيلم خود استفاده كند كه اين رويكرد به نزول كيفي آثار منجر مي شود.

** دوري مستند سازان از سينما به نفع تلويزيون تمام شد
كارگردان مستند «چيزي شبيه زندگي» نيز مي گويد كه دوري مستندسازان از سينما در ساليان اخير به نفع تلويزيون تمام شد.
«فرود عوض پور» مي افزايد: سينماي مستند از مجموعه اي كه مسووليت اين بخش را دارد، صدمه خورد.
اين فيلمساز مستند يادآوري مي كند كه سينماي مستند متفكر بوده و بايد سياستگذاري درستي براي اين بخش از هنر هفتم وجود داشته باشد.
كارگردان مستند «قاب سبز» با يادآوري اينكه امروز مستندسازان از حال يكديگر خبر ندارند توضيح مي دهد: پيشتر ما از حال توليدات هم با خبر بوديم اما امروز به علت متزلزل شدن اين بخش، شرايط يادشده وجود ندارد.
عوض پور به بي اطلاعي عمومي از حوزه سينماي مستند اشاره كرده و مي گويد: در سال هاي گذشته مستندهاي خوبي توليد مي شد اما در نهايت در نمايش عمومي اين آثار اتفاقي رخ نداده و مساله توزيع اين آثار در شبكه نمايش خانگي نيز جدي گرفته نشد.
وي به حضور مستندسازان در تلويزيون اشاره كرده و يادآوري مي كند: بسياري از فيلمسازان به علت بيكاري به سمت تلويزيون رفته و قواعد اين رسانه را در توليد مستند پذيرفتند كه اين رويكرد سبب حضور رويكرد تلويزيوني در توليد فيلم هاي مستند شد.
به گفته اين مستندساز، در تلويزيون شرايط ويژه اي اي براي توليد وجود دارد و دوري مستندسازان از سينما، به سود تلويزيون تمام شد.
عوض پور تاكيد مي كند: امروز بخش زيادي از مخاطب سينماي مستند از دست رفته و بسياري از فيلمسازان در اين سالها به مركز سينماي مستند مراجعه نكردند.
وي از برخورد غير حرفه اي دست اندركاران مركز سينماي مستند با فيلمسازان گلايه كرده و يادآوري مي كند كه مستند سازان در اين سال ها فقط سكوت كردند و افراد بي تجربه در قامت فيلمساز خودنمايي كردند.
كارگردان مستند «صداي پاي آب» ادامه مي دهد: بايد بررسي كنيم چه كساني در اين مدت فيلم ساختند و چه گلي به سر سينماي مستند زدند؟ البته نبايد به كساني كه با دشواري فيلم ساختند بي احترامي شود، اما خيلي ها از كنار مركز سينماي مستند فربه شدند.
به گفته عوض پور، افراد ناشناس و غيرحرفه اي در ساليان اخير با حمايت مجموعه هاي رسمي وارد سينماي بلند و سينماي مستند شدند كه شناسنامه آنان در دست نيست.
اين مستند ساز ابراز اميدواري مي كند كه شرايط سينماي مستند به سالهاي پيشين بازگردد و شوراي توليد فيلم در مركز سينماي مستند با ساختار حرفه اي گذشته شكل گيرد.
عوض پور مي افزايد: شوراي توليد در مركز سينماي مستند پيشتر واقعا شوراي تخصصي بود و افراد با سوادي در آن حضور داشته و كارها خوانده مي شد اما اكنون شورايي وجود ندارد و بسياري از فيلمنامه ها را شورايي يك نفره خوانده است!
كارگردان مستند «طوفان بر فنجان چاي» تاكيد مي كند: در ساليان اخير، فيلم اولي ها سرگردان بودند و فقط براي افرادي خاص شرايط توليد فيلم فراهم شد.

** فيلمسازي مستند راهي براي ورود به سينماي بلند نيست
كارگردان فيلم مستند «عاشقانه هاي پل» نيز بر اين اعتقاد است كه فيلمسازي مستند راهي براي ورود به عرصه سينماي بلند نيست و اين نوع سينما در ايران جدي گرفته نمي شود.
«مهدي رحماني» يادآوري مي كند كه به سينماي مستند در كشور ما به صورت جدي نگاه نمي شود و اين رويكرد در نهادهاي مرتبط با اين عرصه بوضوح ديده مي شود.
وي به تفاوت كيفي مستندهاي ايراني و خارجي اشاره كرده و توضيح مي دهد: نگاه زود بازده به توليد آثار مستند سبب شده كيفيت اين قبيل فيلم ها در مقايسه با آثار خارجي مناسب نباشد.
كارگردان فيلم مستند «پسران پاييز» با يادآوري اينكه بودجه مناسبي براي توليد فيلم هاي مستند اختصاص داده نمي شود، توضيح مي دهد: مستندهاي خارجي به علت صرف زمان مناسب به تحقيق، پژوهش و برنامه ريزي شگفت انگيز است و در اين آثار جوانب مختلف موضوع مطرح شده به مخاطب معرفي مي شود در حاليكه در آثار ايراني به دليل نبود پژوهش اين روند كمتر ديده مي شود.
رحماني تاكيد دارد: در كشورهاي صاحب سينما، افرادي كه مستند سازي مي كنند به لحاظ مالي و كاري در جايگاه مطلوبي قرار دارند اما در اينجا معمولا مستندسازي راهي براي ورود به سينماي بلند تلقي مي شود.
به گفته اين مستندساز، رويكرد كلي در سينماي مستند اشتباه بوده و پژوهش كمترين نقش را در توليد فيلم هاي مستند در كشور دارد، اين رويكرد سبب شده موضوع هاي خوب به بدترين شكل در آثار مستند بيان شود.
رحماني پيشنهاد مي كند كه مستندسازان جوان و باتجربه پيوند خورده و سينماگران حرفه اي به عنوان مشاور قرار گيرند تا از اين طريق، آثار مستند به استانداردهاي معقول نزديك شود.

** فيلمسازي تك نفره آفت سينماي مستند است
كارگردان مستند سينمايي «منطق الطير» نيز مي گويد كه فيلمسازي تك نفره حاصل سياستگذاري هاي اشتباه در حوزه سينماي مستند است.
«حسن نقاشي» مي افزايد: سينماي مستند به علت مشكل يادشده و محقق نشدن برنامه ها رونق ندارد.
اين مستندساز يادآور مي شود: دست اندركاران سينماي مستند مي بايست متخصص و آشنا با اين عرصه باشند، خلاء حضور اين افراد به حوزه مستند صدمه زده است.
كارگردان مستند «مهرا» توضيح مي دهد: مركز سينماي مستند از مجموعه هايي است كه موظف به حمايت از حوزه مستند و بخصوص توليد آثار آييني است، اما مركز يادشده از اين روند شانه خالي كرد.
به عقيده نقاشي، كيفيت فيلم هاي مستند توليد شده به شدت افت كيفي داشته و اين روند با مقايسه ساده توليدات كنوني با پيشتر كاملا مشخص مي شود.
وي يادآوري مي كند كه تا پنج سال پيش مستندهاي ايراني در جشنواره هاي جهاني درخشيده و فرهنگ و تمدن ايران را به رخ مي كشيد، اما چتر حمايتي از توليد فيلم هاي مستند برداشته شد و اكنون مركز سينماي مستند به يك بنگاه سفارشي مستندسازي تلويزيوني تبديل شده است.
كارگردان مستند «زوران» از نحوه تعامل دست اندركاران سينماي مستند با فيلمسازان و فعالان اين عرصه گلايه كرده و مي گويد كه فيلمسازان در عرصه سينماي مستند در خط كشي خودي و غير خودي تعريف مي شوند.
نقاشي همچنين از حمايت نشدن صنف مستندسازان گلايه كرده و توضيح مي دهد: برخي در ساليان اخير چند اثر ساخته و از قبل مركز سينماي مستند فربه شدند و در مقابل عده اي نيز به دشواري هزينه فيلم هاي خود را تامين كردند.
وي همچنين به وجود كج سليقگي در عرصه مستند اشاره و بر دلجويي دست اندركاران سينماي مستند از فيلمسازان تاكيد مي كند.
كارگردان مستند «شاه جهان» به ضرورت تعامل بيروني با رويدادها و مجامع بين المللي در عرصه سينماي مستند اشاره كرده و ادامه مي دهد: بخش بين الملل مركز سينماي مستند در ساليان اخير تحرك نداشته و در اين بخش برنامه ريزي براي حضور آثار فيلمسازان در جشنواره هاي خارجي وجود نداشت.

** مستندسازي، پيمانكاري نيست
كارگردان فيلم مستند «حلقه هاي گمشده» نيز با يادآوري اينكه مستندسازي پيمانكاري نيست، مي گويد: سينماي مستند نيازمند حضور افراد باتجربه و تصحيح سياستگذاري هاي اين عرصه است.
«مهرداد زاهديان» مي افزايد: حدود شش سال پيش، بستري فراهم شد كه فيلم هاي مستند با قدرت و ساختار قوي توليد و به موفقيت هاي جهاني دست يابد.
وي يادآوري مي كند: بايد پذيرفت كه كشور ما از استعدادهاي خوبي در عرصه سينماي مستند برخوردار بوده اما اين استعدادها آنچنان كه بايد در مسير تعالي قرار نگرفته است.
به گفته كارگردان مستند «حلقه هاي گمشده»، ستارگان خوبي در عرصه مستند سازي در اين سالها در سينماي ايران درخشيده و محصولات قابل توجهي توليد شد اما در نهايت سياستگذاري هاي نادرست، فرجام درستي براي اين تلاش ها به همراه نداشت.
زاهديان ادامه مي دهد: يكي از مزيت هاي فرهنگي ما سينماي مستند بوده و به خاطر دارم در يكي از جشنواره هاي خارجي در گفت وگويي اعلام كردم در سال هاي بعد با پديده هايي در سينماي مستند ايران روبرو خواهيم شد اما محقق نشد.
به عقيده اين مستندساز، اكنون چيزي تحت عنوان فيلم مستند نداريم و با يك بازار بي رونق روبرو هستيم.
به گفته كارگردان مستند «خاطرات روي شيشه»، عده اي گويي خواسته يا ناخواسته سينماي بلند و بخصوص سينماي مستند را به شرايط كنوني رسانده و بسياري از فيلمسازان كاربلد مستند بيكار شده اند.
زاهديان با يادآوري اينكه مستندسازي پيمانكاري نيست ادامه مي دهد: امروز فيلمسازان مجبورند براي برخي نهادها همچون صدا وسيما مستند سفارشي تهيه كنند زيرا اگر بنا باشد با سرمايه شخصي فيلمسازي كنند فضايي براي عرضه اين آثار وجود نداشته و نمي توان براي سرمايه گذاري انجام شده بازگشتي متصور بود.
وي از امنيتي شدن حوزه سينما نيز به شدت گلايه كرده و توضيح مي دهد كه بسياري از فيلم هاي توليد شده به دليل برداشت سياسي دست اندركاران سينمايي و افراد بيروني، جنبه سياسي پيدا كرده و در اين شرايط توليد آثار مستند در محاق قرار گرفت.
اين مستند ساز تاكيد مي كند: فيلمسازان به دليل اعمال نگاه يادشده همچنين براي عرضه بين المللي فيلم هاي خود با محدوديت روبرو شدند كه اين شرايط در نهايت به كاهش حضور جهاني سينماي مستند ايران منجر شد.
به گفته زاهديان، با محدود شدن راه هاي ارايه آثار مستند، چشم انداز سينماي مستند مشخص نيست.
كارگردان مستند «ميدان بي حصار» همچنين به برپايي جشنواره فيلم هاي مستند «سينما حقيقت» اشاره كرده و ادامه مي دهد: حضور گروه هاي ضعيف و بي تجربه به عنوان برگزار كننده اين رويداد از ديگر مشكلات موجود در عرصه مستند است. حضور افراد كوچك سطح اين جشنواره را كاهش داده است.
زاهديان مدعي شد كه سينماي مستند در اين سالها عقب گرد داشته و فيلمي ارزشمند كه بتوان از آن به نيكي ياد كرد در اين حوزه ساخته نشده است.
وي در عين حال به افزايش بودجه دولت در عرصه سينما و بخش مستند اشاره كرد و توضيخ مي دهد: هزينه ها و بودجه هاي اختصاص يافته به عرصه سينماي مستند الكن ماند و اين اعتبارات در مسير درستي خرج نشد. برنامه هاي دولت به هيچ عنوان در اين عرصه محقق نشده است.
اين مستند ساز درباره نمايش فيلم هاي مستند در سينما سپيده نيز تاكيد مي كند كه در دوره اخير تلاش شد كه برنامه نمايش فيلم هاي مستند در سينما سپيده برگزار شود اما نتوانست مخاطب خود را داشته باشد.
وي موفق نبودن در برنامه اكران فيلم هاي مستند را ناشي از نبود نگاه درست به اين سينما در كشور دانسته و مي گويد كه فيلم هاي اكران شده اين بخش را دست اندركاران سينمايي بطور مستقيم انتخاب كردند.
به گفته زاهديان، در عرصه سينماي مستند بايد تنوع محصولي وجود داشته باشد تا مخاطب براي تماشاي اين نوع آثار احساس رغبت كند.
فراهنگ(۵) ** ۱۹۸۳ ** ۱۰۷۱