به گزارش ايرنا، روسيه و چين در عين حال كه به دليل مواجهه با تهديد هاي مشترك در سال هاي گذشته به سوي نوع خاصي از همگرايي در مناسبات بين المللي با محور مقابله با يكجانبه گرايي اردوگاه غرب به سركردگي آمريكا گام برداشته اند، اما افق روابط دو همسايه قدرتمند از تلاش برنامه ريزي شده و بلندمدت چشم بادامي ها براي توسعه نفوذ خود در كشورهاي آسياي مركزي متاثر بوده است.
به عبارت ديگر مسكو و پكن در عين تاكيد بر ضرورت تعميق مناسبات راهبردي به عنوان عامل گريزناپذير ايستادگي در برابر سياست هاي زياده خواهانه آمريكا و متحدان غربي اش، با اصطكاك منافع در حوزه هاي پيراموني خود به ويژه منطقه سرشار از منابع زيرزميني و خدادادي آسياي مركز مواجه بوده اند.
تضاد منافع روسيه و چين در منطقه راهبردي آسياي مركزي در سال هاي اخير مصاديق فراوان داشته است، اما شايد بتوان آشكارترين نمود تلاش مسكو براي ثبيت و دوام نفوذ تاريخي خود در اين منطقه و كوشش منسجم پكن براي تعميق حضور نوپاي خود در ميان جمهوري هاي آسياي مركزي را در حواشي نشست اخير وزراي دفاع كشورهاي سازمان همكاري هاي شانگهاي مشاهده كرد.
نشست اخير وزراي دفاع اعضاي سازمان همكاري هاي شانگهاي در بيشكك پايتخت قرقيزستان به گونه اي كم سابقه شاهد رقابت مقام هاي روس و چيني براي جلب نظر مقام هاي ارشد قرقيز در توسعه همكاري هاي فني - نظامي به عنوان زمينه ساز تعميق نفوذ همه جانبه روسيه و چين در قلب آسياي مركزي بود.
تحليلگران مسايل سياسي با اشاره به اين رويداد مي گويند كه ديگر دوران يكه تازي روس ها در جمهوري هاي آسياي مركزي تحت لواي صيانت از نظم سياسي حاكم بر اين جمهوري ها با اتكا به قدرت نظامي و هژموني باقيمانده از دوران حاكميت كمونيست بر ملت هاي منطقه به سر آمده و روس ها ناگزيرند از اين پس با حريف سرسخت و مقاومي به نام چيني ها بر سر بهره برداري از توانمندي هاي اين منطقه حساس رقابت كنند.
از اين ديدگاه چين به بهانه شركت در برنامه هاي سازمان همكاري شانگهاي، فعاليت نظامي و اقتصادي خود را در منطقه توسعه داده و ظاهراً قصد ندارد از مواضعي كه به دست آورده است، كوتاه بيايد. نتايج سفر اخير وزيران دفاع كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي به بيشكك و برگزاري اجلاس غيررسمي در آنجا نيز از همين واقعيت حكايت دارد.
در جريان تدارك اجلاس و برگزاري آن، سران نهادهاي نظامي فدراسيون روسيه و چين با رفتارها و اظهارات شان توجه عمومي را به خود جلب كردند، به اين معنا كه چانگ وان تسياو وزير دفاع چين دو روز قبل از آغاز اجلاس وارد پايتخت قرقيزستان شد و با مقام هاي اين جمهوري به بررسي برنامه هاي مشخص همكاري هاي نظامي و نظامي – فني پرداخت.
وزير دفاع چين قبل از برگزاري اجلاس با مقام هاي ارشد قرقيزستان ملاقات كرد و در فضايي دوستانه كه با استقبال و احترام قرقيزها همراه بود، در اقدامي نمايشي و تبليغي كمك نظامي و ۶۰ خودروي اهدايي مقام هاي چيني را در اختيار آنها گذاشت.
وان تسياو در ديدار با همتاي قرقيز خود همچنين قول داد كه متخصصان چيني دو مجتمع مسكوني ۹ طبقه به ارزش ۱۳ ميليون دلار براي كادر ارتش قرقيزستان بسازند و طرح هاي ديگري در زمينه ارتقاي توان انساني و دفاعي اجرا كنند.
سرگئي شايگو وزير دفاع روسيه نيز در رقابت با همتاي چيني خود و بر اساس روال معمول در مناسبات مسكو با جمهوري هاي اقماري شوروي سابق، با المازبك آتامبايف رييس جمهوري قرقيزستان ديدار كرد و به وي وعده كمك نظامي داد، ولي شايگو بر خلاف همتاي چيني خود، رقم و برنامه مشخصي را در زمينه همكاري نظامي فني به طرف قرقيز ارايه نكرد.
شايگو كه كشورش در سال هاي اخير به دليل دادن وعده صرف كمك هاي مالي و نظامي به جمهوري هاي آسياي مركزي با انتقاد مقام ها و نخبگان سياسي اين كشورها مواجه بوده است، در ديدار با آتامبايف تنها به ذكر اين نكته بسنده كرد كه همه چيز آماده است و در آينده نزديك هماهنگي آخرين جزئيات پايان خواهد يافت.
دادن وعده كمك نظامي مسكو به بيشكك توسط وزير دفاع روسيه در شرايطي صورت گرفت كه نوامبر ۲۰۱۲ رسانههاي گروهي روسيه با استناد به منابعي در ساختارهاي نظامي اين كشور اعلام كردند مسكو حاضر است ۱/۱ميليارد دلار كمك نظامي بلاعوض در اختيار قرقيزستان قرار دهد؛ وعده اي كه تاكنون عملي نشده است.
هر چند شايگو وزير دفاع روسيه در ديدار با مقام هاي ارشد قرقيز قول داد كه اعطاي كمك هاي مالي نظامي وعده داده شده به بيشكك از سوي مسكو در سه ماهه چهارم سال جاري ميلادي آغاز شود، ولي كارشناسان قرقيز مي گويند كه خودداري روس ها از اعطاي كمك مالي نظامي، پاسخي به اقدام قرقيزها در نهايي نكردن فروش قرقيز گاز به گازپروم، غول انحصاري نفت و گاز روسيه و بازي هاي پشت پرده رئيس جمهوري قرقيزستان درباره واگذاري احتمالي مركز انتقال ترانزيتي آمريكايي ماناس به ناتو در خاك اين كشور مي باشد.
آگاهان سياسي با اشاره به رشد فزاينده اقتصادي و نظامي چين در سال هاي اخير و بيرون آمدن پكن از لاك دفاعي و مرموز قرن بيستمي خود مي گويند كه مبارزه غيرعلني چين و روسيه بر سر منابع آسياي مركزي در چارچوب سازمان همكاري شانگهاي از اين پس شدت مي يابد و روس ها و چيني ها به دنبال توسعه فعاليت هاي نظامي و فرهنگي خود در جمهوري هاي منطقه هستند.
در همين راستا قرار است در چارچوب زمينه سازي براي برگزاري اجلاس سران سازمان همكاري شانگهاي در بيشكك در شهريور ماه سال جاري، جشنواره فرهنگ چيني در قرقيزستان برگزار شود و براي اين منظور در پايتخت قرقيزها با هزينه چيني ها بناهايي ساخته شده و اتوبوس ها و خودروهاي مجلل چيني به مقام هاي قرقيز اهدا شده است.
تحليلگران مسايل سياسي در تبيين دلايل نفوذ روزافزون چيني ها در آسياي مركزي و اقبال مردم اين منطقه به آنان در مقايسه با روس ها، به سلطه تاريخي مسكو بر سرزمين هاي اين منطقه اشاره مي كنند و از عملگرايي چيني ها نسبت به رقباي روس خود به عنوان عامل موفقيت آنان در پيشبرد برنامه هاي توسعه طلبانه خود نام مي برند.
از اين منظر چيني ها با درك اهميت مشاركت در توسعه زيرساخت هاي مورد نياز كشورهاي آسياي مركزي با نگاهي دورانديشانه و سرمايه گذاري محور از طرح هاي توسعه جمهوري هاي اين منطقه استقبال مي كنند و براي اجراي طرح هاي توسعه اي در اين زمينه پيشقدم مي شوند.
در همين راستا، سفير چين در بيشكك به تازگي اعلام كرد كه هيچ مشكلي بر سر راه ساخت خط آهن قرقيزستان به چين باقي نمانده است.
ديپلمات چيني همچنين آمادگي كشورش را براي ساخت نيروگاه برق آبي مشترك با قرقيزستان بر روي رودخانه ساري جاز اعلام كرد و افزود: البته اجراي اين طرح بزرگ نيازمند صرف زمان است.
از سوي ديگر نگاهي اجمالي به حجم مبادلات تجاري چين با كشورهاي آسياي مركزي به ويژه با قرقيزستان به عنوانيكي از جمهوري هاي اين منطقه نشان مي دهد كه مسكو علاوه بر مواجهه با پديده تضعيف هژموني تاريخي نظامي خود، از لحاظ اقتصادي و تجاري نيز رقابت سختي را با پكن پيش رو داد.
اطلاعات منتشر شده توسط آمار گمرك چين حاكي از آن است كه مبادلات بازرگاني بين چين و قرقيزستان در سال ۲۰۱۲ ميلادي به ۵ ميليارد دلار رسيد كه اين رقم دو برابر بيشتر از مبادلات بازرگاني بيشكك با مسكو مي باشد.
بديهي است كه جمهوري هاي آسياي مركزي به دلايلي همچون چالش امنيت عمومي، توسعه نيافتگي اقتصادي و بي ثباتي اجتماعي و سياسي از تلاش هاي پكن براي توسعه همكاري ها استقبال مي كنند.
كارشناسان روس مي گويند چين كه در مناطق مسلمان نشين شمال غربي و مناطق مرزي همجوار با جمهوري هاي آسياي مركزي با مسايل و مشكلاتي مواجه مي باشد، در صدد است نفوذ نظامي خود را نيز در بين كشورهاي منطقه توسعه دهد تا بتواند از تشديد چالش هاي امنيتي در داخل خاك خود در آينده جلوگيري كند.
از اين ديدگاه چين نگران تشديد ناآرامي ها در مناطقي از خاك خود بعد از عقب نشيني ايساف از افغانستان در سال ۲۰۱۴ و به دنبال مديريت اين مشكل در ساختار سازمان همكاري هاي شانگهاي و تعميق نفوذ خود در جمهوري هاي آسياي مركزي به عنوان مسير اصلي انتقال فعاليت هاي افراط گرايانه به داخل مرزهايش مي باشد.
هر چند در اين شرايط بار اصلي مسئوليت در قبال امنيت نظامي منطقه بر دوش روسيه و چين به عنوان رهبران سازمان همكاري هاي شانگهاي و پيمان امنيت دسته جمعي خواهد بود، ولي بدون شك پكن و مسكو ضمن تلاش براي حل و فصل مسايل مشترك امنيت منطقهاي، منافع ژئوپلتيكي خود را نيز در اولويت قرار خواهند داد.
در نهايت مي توان گفت كه روسيه اين روزها به دقت ردپاي نفوذ همه جانبه چيني ها در حياط خلوت تاريخي خود را رصد مي كند و نگراني مسكو از تلاش برنامه ريزي شده و مدون پكن براي حضور گسترده خود در اين منطقه راهبردي رو به تزايد است.
اروپام/۵۱۸
