آيات و روايات مختلفي وجود دارد كه مومنان به ساختن مساجد و رسيدگي به امور اين مكان معنوي توصيه شدهاند، كه دليل اين امر را ميتوان نسبت مستقيم ميان آبادي مراكز ديني و نيرومندي جنبشهاي اجتماعي و فرهنگي دانست.
پس از هجرت پيامبر اكرم (ص) از مكه به مدينه، ايشان در اولين اقدام به انتخاب مكان و احداث مسجد در شهر مدينه به عنوان مقر حكومت و تبليغ دين اهتمام ورزيدند.
ايشان در تمامي دوران عمر بابركت خود، حل و فصل مشكلات مختلف فردي و اجتماعي مردم را در مسجد انجام ميدادند. علاوه بر اين، چشمانداز فرهنگ جامعه اسلامي در سراسر جامعه آن روز، با اعزام نيروهايي كه در همين مسجد و تحت اشراف پيامبر اكرم (ص) تربيت ميشدند، ترسيم ميشد.
همچنين يكي از درخشانترين دوران مسجد در تاريخ اسلامي، دوران حكومت اميرالمومنين علي (ع) در مسجد كوفه است كه نمادي از نيرومندي مسجد به عنوان يك مركز مذهبي در مبارزه با فسادهاي فرهنگي، اجتماعي و برقراري عدالت است.
يكي از نكات قابل تامل در مطالعه منابع قرآني و روايي مربوط به مساجد، توجه خاص خداوند متعال به ساخت مساجد و آباداني آنهاست. ساخت مساجد به عنوان مركز نشر معارف ديني و شكلگيري حركتهاي اجتماعي، از بنياديترين پيشنهادهاي اسلام براي ترميم فرهنگ جامعه و تربيت ديني يك اجتماع است.
بر اين اساس مساجد به عنوان مركز شكلگيري و سرچشمه فعاليتهاي فرهنگي ـ اجتماعي، از دو ساحت مورد توجه قرآن كريم قرار گرفته است. ساحت اول، توجه ويژه به ساخت و تلاش در راستاي آباداني مساجد و ساحت دوم، توجه به روح معنوي و مذهبي مساجد با مراقبت بر ابعاد باطني آن است.
البته هر چند موضوعيت مكانهايي همچون مسجد به ايجاد تجمعات و به راه انداختن حركتهاي گروهي است، در عين حال نبايد از اهميت و توانايي مسجد در تقويت بعد فردي مسلمانان غافل شد.
* نحوه مديريت مسجد براي قشرهاي مختلف مردم
اهميت جايگاه مسجد هم به عنوان قلب تپنده جهان اسلام و هم به عنوان محلي براي عبادت بر مسلمانان پوشيده نيست؛ به طوري كه مسجد در تمام ابعاد زندگي بشري چه از بعد سياسي، اجتماعي، اقتصادي و حتي از نظر علمي نقش مهمي ايفا ميكند و اوليا اسلام همواره مردم را به ساختن مسجد تشويق ميكردهاند.
نوع ساخت و ساز مسجد و نحوه پردازش محتواي برنامههاي مسجد، دسترسي آسان به مسايل و نيازهاي در گذشته، موجب ميشد كه اكثريت مردم در مساجد حضور فعال داشته باشند.
فضاي داخلي مسجد، لوازم و همچنين فضاي بيروني مسجد بايد به گونهاي باشد كه همه بتوانند از آن استفاده كنند براي مثال كسي كه محلي را براي مهر و قرآن و ساير كتابهاي دعا و زيارت آماده مي كند بايد به نحوي چيدمان آن را انجام دهد كه هم كودكان و هم بزرگسالان بتوانند از آن استفاده كنند.
در مديريت فضاي مسجد و برنامههاي آن بايد به همه جوانب توجه داشت. دراين بين سه گروه از مخاطبان مسجد هستند كه بايد درباره آنها دقت بيشتري شود.
الف) كودكان
دستاندركاران مسجد ميتوانند با برنامه مناسب در كودكاني كه گاهي با بزرگترها در مسجد حضور پيدا ميكنند ايجاد انگيزه كرده و آنها را مورد اكرام و احترام قرار دهند و آنها را از ديگران جدا ندانند و در بين بزرگترها بنشانند.
حضرت امام باقر (ع) ميفرمايد: كودكان و نوجوانان را در قسمت عقب صفوف قرار ندهيد، بلكه آنان را در ميان بزرگسالان پراكنده سازيد.
تشكيل كلاسهاي آموزشي مناسب با سن كودكان و اداره صحيح و اصولي به طوري كه دلزدگي در آنها ايجاد نكند و آموزش قرآن و احكام در لابلاي آموزشها علاوه براينكه سبب رفع عذاب ميشود، ميتواند در ايجاد انگيزه نيز موثر باشد.
ب) كهنسالان
در جامعه ديني ما حضور كهنسالان در مجامع و جلسات و خانهها را مغتنم و موجب بركت ميدانند، همان طور كه پيامبر اكرم (ص) فرمودند: بركت با سالمندان شما قرين است. حضور اين قشر در مساجد باعث ايجاد آرامش و رونق بسياري از آنها مي شود.
مهندسي ساختمان مسجد بايد با در نظر گرفتن همه مخاطبان انجام شود تهيه فضايي مناسب براي اين قشر مثل كوتاه كردن پلهها، ايجاد جايگاه مناسب براي نشستن آنها و تهيه وسايل و تجهيزات مورد نياز آن دسته از آنان كه دچار بيماري هستند جهت تسهيل در انجام عبادات مثل صندليهايي كه براي اين منظور تهيه شده است در كنار حفظ كرامت و منزلت آنان ميتواند در اين امر بسيار موثر باشد.
ج) بانوان
پيامبر گرامي اسلام ميفرمايند: هنگامي كه همسرانتان از شما براي رفتن به مسجد اجازه خواستند، پس مانع آنها نشويد.
نكته قابل توجه در اكثر مساجد، حضور پررنگ بانوان در برنامههاي عبادي و آموزشي است . هر چند كه هم در فقه و هم در روايات نسبت به حضور زنان در مساجد كمي تامل شده است اما بايد بدانيم كه دليل آن چيزي جز حفظ حرمت و امنيت آنان نيست.
در تفسير الميزان در ذيل تفسير آيه ۵۹ سوره احزاب اين گونه بيان شده است كه در زمان رسول خدا زنان به مسجد حاضر ميشدند و نماز جماعت ميخواندند ولي شبها كه براي نماز مغرب و عشا به مسجد ميرفتند، برخي از جوانها بر سر راه آنها نشسته و آنان را اذيت ميكردند. پس از نزول اين آيه، زنان انصار براي حضور در مسجد چادرهاي سياه بلند ميپوشيدند.
مديران مساجد بايد توجه داشته باشند كه براي حضور بانوان در مساجد مهمترين مساله ايجاد محيطي امن و بدون استرس، چه در مسير مسجد و چه در داخل مسجد است. فضايي را كه در مساجد براي خانمها در نظر ميگيرند، معمولا كوچكتر از مكاني است كه براي آقايان مهيا شده است؛ با استفاده از ابزارهايي كه قابليت باز و بسته شدن دارند ميتوان در مواقع لزوم اين فضا را افزايش داد.
با اندكي تامل تاثير مستقيم و غيرمستقيم مسجد را در هدايت و مديريت جريانهاي فرهنگي در مي يابيم. مسلمان مسجدي اگر شاخصههاي مناسب يك فرد دين مدار را نسبت به باطن حركات ديني در خود تقويت كند، ميتواند با تاثيرگذاري در سطح وسيعي از جامعه، منشا دگرگونيهاي بزرگ فرهنگي باشد.
هشتم تا هفدهم تيرماه به عنوان دهه تكريم و غبار روبي مساجد نامگذاري و پنجمين روز از اين دهه مسجد محور خدمات فرهنگي اجتماعي محله ناميده شده است.
* برگرفته از مطالب درج شده در پايگاه اطلاع رساني مركز رسيدگي به امور مساجد
فراهنگ (۲)**۱۸۸۳**۱۵۸۸
