گرچه از حدود بيش ازيك ماه قبل شايعاتي در مورد تغييرات در حاكميت كشور كوچك قطر به گوش مي رسيد اما به گزارش الجزيره، امير قطر صبح روز دوشنبه، در جمع اعضاي خاندان حكومتي، كناره گيري اش از قدرت و انتقال قدرت به جانشينش را تاييد كرد.
شيخ حمد بن خليفه آل ثاني با اعضاي خاندان سلطنتي ديدار و اعلام كرد به نفع پسرش، شيخ تميم بن حمد آل ثاني، از قدرت كناره گيري مي كند. بنابه اين گزارش، شيخ تميم ۳۳ ساله از سال ۲۰۰۳ يعني زمانيكه برادر بزرگترش از قدرت كنار رفت، براي اين سمت آماده مي شده است.
بنابه گزارش نيويورك تايمز، بيشتر قطري ها چند ماه بود كه شايعه كناره گيري اميرشان را مي شنيدند، اما كسي بصورت شفاف به چرايي آن اشاره نمي كرد. يك استدلال به مشكلات جسماني شيخ حمد برمي‌گردد. وي تاكنون دوبار پيوند كليه داشته و اكنون نيز از افزايش شديد وزن در رنج است.
سوالي كه در اين ميان بيش از همه مهم جلوه مي كند اين است كه، آيا كناره گيري شيخ حمد و جانشيني تميم، پسر دوم وي، تغييري در سياست داخلي و خارجي قطر ايجاد خواهد كرد؟

** شيخ حمد؛ معمار قطر جديد
-------------------------------
از سال ۱۹۹۵ كه حمد بن خليفه آل ثاني در كودتايي نرم و بدون خونريزي عليه پدرش، به قدرت دست يافت، قطر روند قدرت گيري منطقه اي خود را به مرور در پيش گرفت. ايجاد شبكه الجزيره و همراه با آن، مداخله در روندهاي صلح منطقه اي از دارفور، اريتره، مراكش گرفته تا اين روزها كه بحث جلب نظر حماس و افتتاح دفتر طالبان در دوحه مطرح است در كنار ثروت هنگفت اين كشور كه به ويژه از صادرات گاز بدست مي آيد، نقش منطقه اي قطر را به شدت افزايش داده است، به گونه اي كه اين كشور با سوار شدن بر موج تحولات عربي توانست نقش اصلي را در برخي از كشورهاي جهان عرب از جمله در سوريه داشته باشد.
در كنار اين مسايل منطقه اي، در بعد جهاني نيز قطر با سرمايه گذاري هاي هنگفتي كه در عرصه اقتصادي انجام داد و ديپلماسي دلاري را كه در پيش گرفت، توانست خودش را به عنوان يك شهر-دولت جهاني معرفي كند؛ به گونه اي كه قادر شد پيش از اين ميزباني بازي هاي المپيك آسيايي و اكنون جام جهاني فوتبال در سال ۲۰۲۲ را از آن خود كند.
اين مسايل باعث شد تا شيخ حمد عنوان معمار قطر جديد را يدك بكشد.

** چرا حمد از قدرت كناره مي گيرد؟
-------------------------------------
اما هم اكنون تغييري جديد و بزرگ در قطر در حال اتفاق افتادن است. شيخ تميم ۳۳ ساله به جاي پدر در مسند امارت قطر قرار مي گيرد. سوال هاي بسياري در رابطه با علت كناره گيري شيخ حمد به اذهان محققين و اهل سياست متبادر شده است. از جمله اينكه، بر اساس گزارش نيويورك تايمز، بسياري از قطري ها معتقدند كناره گيري حمد به مشكلات جسماني شيخ حمد برمي گردد، زيرا وي تاكنون دوبار پيوند كليه داشته است و اكنون از افزايش شديد وزن در رنج است.
عده اي ديگر يا به طور كل منكر اين قضيه شده اند و يا اينكه حداقل معتقدند مساله جانشيني، تاثيري اندك در كناره گيري شيخ حمد دارد. نيويورك تايمز در تحليل ديگري به نقل از يك مقام قطري آورده كه مساله كناره گيري، ربطي به موضوع سلامتي امير ندارد. امير سه سال با اين وضعيت جسماني دست به گريبان بوده است.
وي اضافه مي كند امير فكر مي كند اين بهترين فرصت است كه نسل جوانتر بر سركار آيد. خود امير نيز زماني كه بر سر كار آمد، بسيار جوان بود. وي دوست دارد اين روند ‌(انتقال قدرت به جوان ترها)، ادامه يابد.

** انتقال قدرت و تعليق سقوط
-------------------------
دليل كناره گيري وي هرچه باشد، اين مدل كناره گيري داوطلبانه از قدرت، همانگونه كه فاينشنال تايمز عنوان مي كند، در ميان حكام عرب بسيار بي نظير و بي سابقه است. در اين زمينه برخي از ديپلمات ها معتقدند كه شيخ حمد با اين كناره گيري از قدرت، پس از كودتاي نرمي كه عليه پدرش در سال ۱۹۹۵ به راه انداخت، خواست تا ثبات را در قطر حفظ كند.
در رابطه با اين نحوه كناره گيري شيخ حمد، مي توان دو گمانه غالب داشت: نخست اينكه ترس از تكرار تاريخ و سرنوشت پدرش، وي را به اين فكر انداخت كه با كناره گيري داوطلبانه از قدرت، به نوعي هم ثبات را در كشور حفظ كند و هم روندي را از نحوه انتقال مسالمت آميز قدرت در اين كشور ايجاد كند.
دوم اينكه، هوشياري و ترس، شيخ حمد را بر آن داشت تا مصالح كشور را به مصالح شخصي ترجيح داده و با يك روند مسالمت آميز، قدرت را به پسرش انتقال دهد تا از اين طريق هم از قدرت به صورت كامل حذف نگردد- همان گونه كه پدر خود را خانه نشين كرد- و هم اينكه وجهه و پرستيژ كشورش حفظ شود و روند قدرت گيري اين كشور ادامه يابد.

** تميم و آينده قطر
-------------------
حال همه نگاه ها به امير جديد معطوف شده است و اينكه مهمترين دغدغه هاي وي در حكومت داري چيست، به چه مي انديشيد، و چه تغييرات احتمالي در قدرت قطر شكل خواهد گرفت؟
مايكل استفن، محقق موسسه رويال يونايتد سرويس در دوحه، در مصاحبه با فاينشنال تايمز مي گويد: تميم با يك كايبنه جديد و جوان برسركار خواهد آمد كه به ميراث سياسي پدرش نيز احترام مي گذارد. اما اين باعث تفكرات و تغييرات جديدي در مواجهه با مسايل پيش روي قطر، به ويژه در منطقه خواهد شد.
بنابه گزارش فاينشنال تايمز، تعداد كمي از شاهدان معتقدند اين انتقال قدرت باعث يك انتقال راديكال در سياست ملي خواهد شد، اما برخي معتقدند وليعهد جوان مي تواند بيشتر روي مسايل داخلي تمركز كند تا مداخلات خارجي.
بر اساس اين گزارش، نارضايتي داخلي بخاطر ترس از اينكه ماجراجويي هاي منطقه اي قطر، لوله تفنگ را به سمت خود آنها بازگرداند، در حال افزايش است. استفن مي گويد: بسياري از قطري ها خواهان آن هستند كه در حالي كه به سمت مدرنيزاسيون نيز حركت مي كنند به فرهنگ و ارزش هاي سنتي شان احترام گذاشته شود . بر همين اساس احتمال مي‌رود شيخ تميم تمركز بيشتري بر مسايل داخلي داشته باشد.
ديويد رابرتس، مدير موسسه قطري خدمات متحده سلطنتي، در گفتگو با نيويورك تايمز گفت: من هرگز هيچ مدركي دال بر تمركز شيخ تميم بر امور بين المللي نديدم. تميم تاكنون حضور بين المللي كمتري داشته و بيشتر بر مباحث داخلي تمركز داشته است.
اگر اين مساله، همان گونه كه برخي تحليلگران مي گويند، صحت داشته باشد، بايد با آمدن شيخ تميم شاهد تغييراتي در نوع نگاه قطري ها در عرصه سياست منطقه اي اين كشور بود، زيرا هزينه هايي كه اين سياست تاكنون براي اين كشور داشته، باعث برخي نارضايتي هاي داخلي و خشم مردم منطقه از سياست هاي چندگانه قطري ها شده است. ترس از بازگشت خيزش هاي مردمي و خشم آنها از سياست هاي مداخله جويانه قطر در كشورشان، باعث شده برخي از سياستمداران قطري نيز مساله نگاه به داخل را مهم تر بدانند. شواهد نيز حاكي از وجود اين نگاه در ديد شيخ تميم است.

** ابهام در آينده نخست وزيري و رياست صندوق سرمايه گذاري
-----------------------------------------------------------
مساله ديگري كه تغييراتي احتمالي را با آمدن تميم در سياست در قطر دامن مي زند، كابينه جديدي است كه احتمالا وي معرفي خواهد كرد و عزل و نصب هايي است كه وي انجام خواهد داد. مهمترين اين مسايل، عزل شيخ حمد بن جاسم آل ثاني نخست وزير و وزير امور خارجه اين كشور است. وي فردي است كه ازسال ۱۹۹۲ در قدرت حضور داشته و يكي از معماران اصلي سياست خارجي قطر است.
برخي منابع از احتمال بركناري وي در كابينه جديد تميم خبر مي دهند. از جمله مي توان به گفت‌وگوي يكي از مقاماتي كه سال ها در دفتر نخست وزيري كار مي كند، با نيويورك تايمز اشاره كرد كه گفت: تقريبا غير ممكن است كه با آمدن شيخ تميم، شيخ حمد بن جاسم آل ثاني، نخست وزير باقي بماند.
اين موضوع ممكن است تبعات زيادي براي سياست خارجي قطر داشته باشد. به خصوص اينكه وي يك سرمايه گذار و ميلياردر باهوش است كه نقش نظارتي بر صندوق مستقل قطر را در دست دارد و احتمالا اين پست خود را نيز در زمان شيخ تميم از دست خواهد داد. اين صندوق كه به واسطه درآمدهاي هنگفت گاز ايجاد شد، يكي از قدرتمندترين سرمايه گذاران جهاني و يكي از سرمايه گذاران عمده در سهام باثبات جهاني و سرمايه گذار املاك در اروپاست.
بركناري وي از شوراي نظارتي اين صندوق، احتمالا باعث تغييراتي در نحوه سرمايه گذاري قطري ها و استفاده از ديپلماسي دلار در سياست خارجي خواهد شد، زيرا نخست وزير از اين ابزار در راستاي پيشبرد سياست خارجي قطر به خوبي استفاده كرد. تغيير در تصدي صندوقي كه ريس آن نخست وزير هم هست و واگذاري آن به دو شخص متفاوت ممكن است باعث عدم هماهنگي در سياست خارجي قطر در زمان امارت شيخ تميم شود.

** عقب گرد در سياست هاي مداخله جويانه
-----------------------------------
در تحليل نهايي بايد به اين مساله اشاره كرد كه قطر به عنوان يك كشور ذره اي دست به بازي خطرناكي زده و با مداخلات گسترده در نقاط مختلف منطقه و جهان، سنگي را برداشته كه خارج از توان آن است و در پايان كار بايد يا خود آن را بر زمين گذارد، و يا اينكه مجبور خواهد شد كه آن را رها كند.
همانگونه كه ميسهال جرجاوي تحليلگر المانيتور نوشته، قطر در حال حاضر تقريبا شبيه همان نقشي را بر عهده دارد كه در دهه ۱۹۸۰ كويت بر عهده داشت. اين كشور توانست گفتگوهاي صلح لبنان را در نشست طائف در عربستان به سرانجام برساند، در جنگ عراق عليه ايران هدايت جبهه ضد ايراني را برعهده بگيرد و ژست دموكرات نيز به خود بگيرد، اما در نهايت حاصل تمام اين سياست ها، ترور امير اين كشور، ربوده شدن دو هواپيماي خطوط هوايي كويت و تجاوز عراق به اين كشور شد. سوالي كه پيش مي آيد اين است كه چه زمان قطر بايد منتظر سرريز شدن خشم مردم كشورهاي منطقه به خاطر دخالت هاي اين كشور در كشورشان باشد؟ و چه زمان قطر بايد شاهد ورود راديكاليسم اسلامي، كه مورد حمايت اين كشور است، به خاك خود و ايجاد عمليات تروريستي در دوحه باشد؟ چه زمان قطر متوجه خواهد شد كه وارد بازي اي شده كه كنترل آن از دستش خارج خواهد شد؟
شايد روي كارآمدن شيخ تميم واكنشي باشد به اين دست نگراني هايي كه در خاندان سلطنتي نيز نفوذ كرده است و آمدن وي را بتوان به عنوان نشانه اي از تغيير سياست هاي منطقه اي قطر ارزيابي كرد.
شايد اين تغيير باعث معطوف شدن تمركز رهبران اين كشور به داخل و قدرت نرم اين كشور شود به جاي آنكه به مداخله علني و گاه مستقيم و متخاصمانه در كشورهاي منطقه ادامه دهد.
پژوهش **م.ج.**۹۱۳۰