كشورهاي آسياي مركزي اگرچه پس از دوران فروپاشي شوروي و دهه ۹۰ ميلادي از اهميتي راهبردي براي آمريكا برخوردار بودند اما اين اهميت پس از حوادث يازدهم سپتامبر۲۰۰۱ (۱۳۸۰) و حمله آمريكا به افغانستان دوچندان گرديد. به نحوي كه آمريكا با درك تغيير در الگوهاي رفتاري اين كشورها و روسيه در قبال حضور آمريكا در فرداي يازدهم سپتامبر، بسرعت فعاليت هاي خود را در اين كشورها افزايش داد كه يكي از اين كشورها قرقيزستان است. اين كشور با جمعيتي حدود پنج و نيم ميليون نفري (سرشماري سال۲۰۱۰)، كشوري كوچك در آسياي مركزي به شمار مي‌‌رود كه براي سال هاي متمادي و به ويژه دهه نود ميلادي دوران آرامي را پشت سر گذاشت اما پس از حمله آمريكا به افغانستان در سال ۲۰۰۱(۱۳۸۰)، قرقيزستان به دليل دارا بودن پايگاه هوايي لجستيكي به نام ماناس (Manas) اهميتي راهبردي براي آمريكايي ها پيدا كرد. فرودگاه غيرنظامي ماناس، به جاي مانده از دوران اتحاد جماهير شوروي در ۲۴ كيلومتري بيشكك پايتخت قرقيزستان است كه از سال ۲۰۰۱ در اختيار نيروهاي آمريكايي قرار گرفته است. آمريكا براي بيش از يك دهه، از اين پايگاه به عنوان قطب لجستيك هوايي در نزديكي افغانستان استفاده مي‌كند. آمريكا كه ابتدا اين پايگاه را تا سال۲۰۰۹(۱۳۸۸) در اختيار گرفته بود، توانست در سال ۲۰۰۹ مدت اجاره آن را تا خرداد ۱۳۹۳ (ژوئن۲۰۱۴) تمديد كند اما با بر سر كار آمدن المازبيگ آتامبايف در سال ۲۰۱۱ (۱۳۹۰) در قرقيزستان، چهره جديدي از اين كشور با رويكرد روسي به نمايش گذاشته شد كه بسياري از كارشناسان احتمال خروج نيروهاي نظامي آمريكا از اين پايگاه را حتمي دانستند. در اين زمينه خود آتامبايف نيز پس از انتخاب بعنوان رييس جمهور جديد و با هدف تغيير در سياست خارجي اين كشور، خروج نيروهاي آمريكايي از اين پايگاه را اعلام كرد و در اولين كنفرانس خبري پس از پيروزي در انتخابات ۱۳ آبان ۱۳۹۰ اعلام كرد كه نيروهاي نظامي آمريكايي در سال ۲۰۱۴ و با پايان مدت اعتبار قرارداد مربوط به اجاره پايگاه نظامي ماناس، بطور كامل خاك اين كشور را ترك خواهند كرد. اما اين پايان كار نبود و مقامات آمريكايي در طي اين سال ها و پيش از پايان مدت زمان اجاره اين پايگاه تلاش هاي گسترده اي را جهت تمديد مدت آن انجام دادند كه تاكنون بي ثمر بوده است. در اين زمينه بايد به اظهارات سفير آمريكا در قرقيزستان در همان سال ۲۰۱۱ اشاره كرد كه گفت: اين كشور بابت ۱۰ سال استفاده از پايگاه هوايي ماناس معادل يك ميليارد و ۴۰۰ ميليون دلار به قرقيزستان كمك كرده است. بنابراين، اين احتمال مطرح شده است كه در پايان مدت قرارداد فعلي، اين مبلغ از ۶۳ ميليون دلار در سال مي تواند به ۱۵۰ميليون دلار افزايش يابد. چنين رويكردي از سوي آمريكايي ها نشان داد كه واشنگتن بشدت به دنبال باقي ماندن در منطقه مهم آسياي مركزي است.
در حالي كه فراز و نشيب ماندن و يا نماندن آمريكا در ماناس وجود داشت، سرانجام در فروردين ماه ۱۳۹۲، الماز بگ آتامبايف رييس جمهور قرقيزستان، اعلام كرد كه آمريكاييها بايستي پايگاه ماناس را در سال ۲۰۱۴ تخليه كنند و در جديدترين اقدام نيز پارلمان قرقيزستان روز پنجشنبه سي ام خرداد، خروج نظاميان آمريكايي و تعطيلي اين پايگاه را مورد تصويب قرار داد. در اين زمينه به گزارش خبرگزاري شينهوا، پارلمان قرقيزستان طي لايحه اي، پايان اجاره اين پايگاه هوايي در قرقيزستان توسط آمريكا را در ژوئن ۲۰۱۴ با ۹۰ راي موافق و يك راي مخالف تصويب كرد. براين اساس به نظر مي رسد كه پايان حضور آمريكا در قرقيزستان نزديك باشد و اين كشور يكي از پايگاه هاي اصلي خود در منطقه آسياي مركزي را از دست خواهد داد. در اين قالب اين سوال پيش مي آيد كه خروج نيروهاي آمريكايي چه تاثيري مي تواند بر منطقه بگذارد؟
پايگاه ماناس كه براي بيش از يك دهه مركز پشتيباني عمليات و نيروهاي نظامي آمريكا در افغانستان بوده است، در حالي تا اواسط سال ۲۰۱۴تعطيل خواهد شد كه پيش از اين آمريكايي ها با استفاده از اين پايگاه علاوه بر پشتيباني نظامي نيروهاي خود در افغانستان توانسته اند حضور راهبردي خود در منطقه مهم آسياي مركزي را تداوم بخشند. چنين راهبردي به آمريكايي ها در عمل اين اجازه را داده است كه در رقابت ميان خود و روسيه، فضاي عملياتي بيشتري را در اين منطقه به خود اختصاص دهند. اما با خروج نيروهاي آمريكايي و از دست دادن اين پايگاه، واشنگتن به نوعي بخشي از قابليت هاي عملياتي خود را در منطقه آسياي مركزي از دست خواهد داد. اما در مرحله دوم اگر روس ها بتوانند نفوذ خود را بر دولت قرقيزستان افزايش داده و اين پايگاه را در اختيار بگيرند، قادر خواهند بود قابليت هاي راهبردي آمريكا را كاهش داده و به تبع آن قابليت هاي خود را بيش از پيش افزايش دهند. مسكو پيش از اين در شهر كانت واقع در ۲۰ كيلومتري بيشكك داراي پايگاه است كه تا سال ۲۰۳۲نيز مدت اجاره آن را تمديد كرده است.
بنابراين، خروج آمريكا از پايگاه ماناس مي تواند در دو حوزه بر مناسبات منطقه اي تاثير بگذارد؛ در اولين قدم آمريكا با كاهش قابليت هاي نظامي- امنيتي در منطقه مواجه خواهد شد كه چنين كاهشي مي تواند فضاي سياست خارجي و موضوع رقابت با روسيه در منطقه و ديگر مناطق را بشدت تحت تاثير قرار دهد و در دومين قدم، با افزايش قابليت هاي نظامي روسيه و به تبع آن وزن راهبردي آن در منطقه، قدرت چانه زني مسكو در گفت و گوهاي راهبردي با واشنگتن به ويژه موضوع سپر دفاع موشكي افزايش خواهد يافت.
از سهراب انعامي
تحقيق**۲۰۴۰**۱۳۵۸