آقا نجف اصفهاني، احمد ريحان، محمود فرشچيان، محمد امين آقايي، غلامحسين فيض اللهي،ابراهيم زرفوني، حسن اكليلي، محمود ماهر النقش، محمدعلي ساعي اصفهاني، اسمعيل بزاز، نايب اسدالله، علي پنجه پور، غلامرضا دادبه، منوچهر غيوري، رضا ارحام صدر، نصرت الله وحدت و ده ها تن ديگر از جمله مفاخري هستند كه بر تارك آسمان هنر اصفهان و ايران زمين درخشيده و بر ماهيت فرهنگي آن افزوده اند.
استادان جلال تاج اصفهاني، حسن كسايي و هنرمند تازه از دست رفته استاد جليل شهناز در حوزه موسيقي به عنوان ياران ثلاث از افتخارات اين سرزمين هستند كه نه تنها در خطه اصفهان بلكه در كشور و جهان از بزرگان هنر محسوب مي شوند و در برترين و وزين ترين برنامه هاي موسيقي حضور تاثيرگذار داشته اند.
جلال تاج اصفهاني كه بسياري از بزرگان آواز ايران زمين در مكتب او پرورش يافته اند به سال ????در خانواده متدين و فرهنگي در اصفهان متولد شد.
پدرش شيخ اسماعيل معروف به تاجالواعظين كه علاقه مند و آشنا به آوازهاي موسيقي سنتي ايراني بود، پس از اينكه دريافت، فرزندش از صداي خوشي بر خوردار است، او را تحت تعليم خود گرفت.
جلال كه از استعداد سرشاري برخوردار بود از استادان ديگري همچون سيد عبدالرحيم اصفهاني، نايب اسدالله، ميرزا حسين ساعت ساز(خضوعي)، ميرزا حسين عندليب و حبيب شاطرحاجيه دانش اندوزي كرد.
وي در ميان شعراي كشور به سعدي بيش از ديگران علاقه مند بود و در خواندن آواز، اغلب از اشعار او استفاده مي كرد.
از سال ???? به راديو اصفهان راه يافت و ضمن خوانندگي، سرپرستي نوازندگان اين رسانه را به عهده گرفت و همراه با تار اكبرخان نوروزي به آموزش گوشههاي دستگاههاي موسيقي ايراني مي پرداخت.
در عنفوان جواني با حسين خان اسماعيل زاده استاد مسلم كمانچه آشنا شد و چندين برنامه با وي اجرا كرد.
از جمله هنرمنداني كه با تاج همكاري داشتند مي توان از سيدعبدالرحيم رضوي، سيدحسين طاهر زاده اصفهاني، سيداسماعيل قراب، قاسم قراب، ابوالحسن صبا، رضا محجوبي، مرتضي محجوبي،حسين ياحقي،ارسلان درگاهي،غلامرضا سارنگ،علي اكبر شهنازي،احمد غبادي،علي تجويدي و ... نام برد.
تاج اصفهاني بويژه با حسن كسايي و جليل شهناز همكاري و رابطه تنگاتنگي داشت به طوري كه اهالي اين هنر همواره از آنان به نام ياران ثلاث ياد مي كنند.
زنده ياد احمد عبادي نوازنده پيشكسوت سه تار مي گويد: صداي تاج را ۵۰ سال پيش از گرامافون كه در آن زمان در مجامع عمومي بويژه در قهوه خانه ها وجود داشت، شنيدم و تحت تاثير قرار گرفتم.
وي مي افزايد: همه جا سخن از تاج بود و من نيز مانند بسياري از هنر دوستان مايل بودم او را از نزديك ملاقات كنم اما به دليل اينكه ساكن تهران نبود، موفق به ديدارش نشدم تا اينكه برحسب تصادف روزي در منزل يكي از دوستان با او آشنا شدم و دوستي و همكاري ما از همان جا آغاز شد.
به اعتقاد علي تجويدي آهنگساز و نوازنده ويولن، در ۵۰ سال اخير هرگاه سخن از آواز اصيل ايراني به ميان مي آمد همه به ياد تاج اصفهاني مي افتادند.
به گفته تجويدي، صداي گرم و گيرا و شفاف تاج و بويژه ذوق و سليقه در انتخاب اشعار و به كاربردن تحريرهاي مناسب از ويژگي هاي اين هنرمند بود.
وي مي گويد: مكارم اخلاق، مناعت طبع، بزرگ منشي، خوش خلقي و خوش صحبتي در كنار هنر والا از تاج هنرمند محبوب القلوبي ساخته بود.
زنده ياد ذبيح الله مقوم ويولون نواز چيره دست كه يك هفته پيش از درگذشت تاج، قطعاتي را در همايون، افشاري، سه گاه و ابوعطا با آواز تاج نواخت، اين ملاقات و همكاري را از بزرگترين افتخارات هنري خود مي دانست.
وي كه آخرين نوازنده اي بود كه با تاج نواخت، گفته است: او به رغم كهولت سن به راحتي گوشه ها و تحرير هاي آواز ايراني را اجرا مي كرد به طوري كه موجب حيرت حاضران شده بود.
وي كه از تاج همواره به عنوان ستاره آسمان آواز ايران ياد مي كرد، در گذشت اين استاد را ضربه جبران ناپذيري بر پيكر موسيقي كشور توصيف كرد و گفت: او نه تنها به لحاظ هنر بلكه از حيث رفتار اجتماعي نيز سرآمد زمان خود بود.
تاج اصفهاني شاگردان بسياري را پرورش داد كه محمدرضا شجريان، حسين خواجه اميري (ايرج)،علياصغر شاهزيدي، سيد رضا طباطبايي كربكندي، عليرضا افتخاري، مرتضي شريف، ناصر يزدخواستي، رضا قرنيان اصفهاني و حميدرضا نوربخش از آن جمله اند.
حسن كسائي يكي ديگر از هنرمندان ياران ثلاث در سوم مهرماه ۱۳۰۷در خانواده اي بازرگان در اصفهان ديده به جهان گشود. پدرش سيد جواد كسائي از تجار خوش نام اين شهرستان بوده و خانه اش به دليل علاقه به موسيقي ايراني، محل آمد و شد استادان و بزرگان زمان از قبيل سيد حسين طاهرزاده، جلال تاج اصفهاني، اكبر خان نوروزي، خاندان شهناز (شعبان خان، حسين آقا، علي آقا و جليل شهناز)، غلامحسين سارنج، اديب خوانساري و ابو الحسن صبا بود.
حسن نيز در اين فضا به موسيقي ايراني علاقه مند شد و در حاليكه ۱۲سال از سنش مي گذشت، صداي ني يك نوازنده دورهگرد او را دلباخته اين ساز كرد و براي فراگيري آن به توصيه پدر نزد مهدي نوايي رفت.
وي در حاليكه گوشه هاي موسيقي ايراني را نزد تاج اصفهاني و اديب خوانساري مي آموخت، به تهران رفته و از محضر استاد ابوالحسن صبا بهره مي برد.
وي ضمن فراگيري سه تار در محضر استاد صبا به نواختن رديفها پرداخت و با هنرمنداني چون روح الله خالقي، مشير همايون، مهدي خالدي و حسين محجوبي نيز همكاري كرد.
كسائي پس از فوت مهدي نوايي در حاليكه همچنان از همنشيني با نوازندگان اصفهاني براي تسلط بيشتر بر نواختن نِي استفاده كرد، از همنوازي با جليل شهناز كه به نوعي حق استادي بر گردن او داشت بهره برد.
همنوازي با سازهاي پرده داري مثل تار و سه تار او را بيش از پيش با گامهاي مختلف موسيقي ايراني آشنا كرد، به صورتي كه براي نخستين بار دستگاههاي چهارگاه، اصفهان، نوا و راست پنجگاه را با كوك دقيق و به صورت كامل اجرا كرد.
كسائي به طور مستقيم نتوانست از محضر نايباسدالله استفاده كند، ولي در دورهاي بسيار كوتاه نزد يكي از شاگردان وي مهدي نوايي، تمام اندوختههاي او را فراگرفت. اين موضوع از جهتي دليل بر استعداد فراوان كسائي و از جهتي ديگر، نشان از محدوديت و سادگي تكنيك نوازندگي ني در آن زمان دارد.
كسائي در ?? سالگي نخستين اجراي تكنوازي ني خود را در دستگاه همايون در تئاتر اصفهان به صحنه برد و يك سال بعد قطعه معروف سلام صبحگاهي را در دستگاه چهارگاه ساخت كه از معروف ترين قطعات موسيقي ايراني به شمار ميرود.
اين قطعه كه سالها با تار مهدي تاكستاني از راديو پخش مي شد، بعدها توسط حسين عليزاده در آلبوم صبحگاهي با سازبندي و اركستراسيوني حجيم بازسازي شد.
كسائي در سال ???? براي اولين بار ني را به اركستر برد و با اركستر راديو ارتش اصفهان همكاري خود را شروع كرد. در سالهاي بعد با اركسترهاي متعدد راديو به سرپرستي هنرمنداني چون ابوالحسن صبا، حسين ياحقي، حبيبالله بديعي، محمد ميرنقيبي، همايون خرم و ديگران به فعاليت خود ادامه داد.
در سال ???? به دعوت داوود پيرنيا به برنامه گلها راه يافت و تا سال ???? كه در گلچين هفته شركت كرد، با اين سلسله برنامه همكاري داشت.
از سال ???? فضاي كاري كسائي ابعادي جهاني يافت و يك صفحه دو رو در مايههاي شور و ماهور از نوازندگي ني او به همراه تنبك جهانگير بهشتي توسط كمپاني C.B.S فرانسه ضبط شده و در سال ???? در نقاط مختلف جهان پخش شد.
كسائي تا سال ???? ضمن اجراي برنامههاي متعدد در جشنواره هاي مختلف با نوازندگان بزرگ جهان از جمله راوي شانكار، شاران راني و بسم الله خان ديدار كرد.
استاد كسائي پس از انقلاب نيز آخرين برنامه رسمي خود را در راديو ايران با همكاري جليل شهناز، محمدرضا شجريان و جهانگير ملك اجرا كرد.
اين استاد در دهه? ???? به كشورهاي آلمان، انگلستان، فرانسه و هلند سفر كرد و در چند برنامه راديويي به اجراي برنامه پرداخت.
برنامه هاي كسائي پس از شركت در جشنواره ني نوازان در سال ????، رونق يافت و در سال ???? به آمريكا و كانادا سفر كرده و در محافل شعر و موسيقي شركت كرد.
در سال ???? موفق به دريافت نشان درجه يك فرهنگ و هنر شد و همچنين در سال ???? به عنوان چهره ماندگار موسيقي انتخاب و تقدير شد.
استاد حسن كسايي در ?? خرداد ???? پس از سپريكردن دو ماه در حالت كما، درگذشت و بر اساس وصيتنامه اش در تخت فولاد اصفهان در كنار تاج اصفهاني آرام گرفت.
جليل شهناز ديگر عضو اين گروه سه گانه (ياران ثلاث) نوازنده پيشكسوت تار در اول خرداد ماه ۱۳۰۰خورشيدي در يك خانواده هنر دوست و هنرمند در پايتخت هنري ايران زمين، اصفهان ديده به جهان گشود.
اغلب اعضاي خانواده وي با موسيقي آشنايي داشتند و در رشتههاي مختلف هنر از جمله تار، سهتار، سنتور و كمانچه به مقام استادي رسيدند.
پدرش شعبان خان علاقه وافري به موسيقي اصيل ايراني داشت و علاوه بر تار كه ساز تخصصيش بود، سهتار و سنتور هم مينواخت؛ عموي او غلامرضا سارنج نيز از نوازندگان كمانچه بود.
جليل از كودكي به موسيقي علاقه مند شد و نواختن تار را در نزد عبدالحسين شهنازي و برادر بزرگ خود حسين شهناز به صورت سينه به سينه فراگرفت.
پشتكار زياد و استعداد شگرف، جليل جوان را به سرعت به يكي از نوازندگان خوب اصفهان مبدل كرد به طوريكه اهالي موسيقي اين شهر جملگي سازش را تائيد مي كردند.
از سال ۱۳۲۸ به راديو اصفهان راه يافت و در سال ۱۳۳۶ به دعوت سازمان راديو به تهران آمد و در برنامه هاي گوناگوني مانند برنامه گلها و اركستر حسين ياحقي به عنوان تكنواز و همنواز به فعاليت پرداخت و به دليل شيريني پنجه، جايگاه ويژه اي در سولو نوازي (تكنوازي) يافت.
وي در گروه ياران ثلاث (همراه با تاج اصفهاني و حسن كسايي) و گروه اساتيد موسيقي ايران كنسرت هاي بسياري را در داخل و حارج از ايران اجرا كرد و در برنامه هاي جشن هنر شيراز نيز حضوري فعال و تاثيرگذار داشت.
به رغم اينكه موسيقي ايراني در نوازندگي تار استادان فراواني به خود ديده است، اما عموم صاحبنظران و كارشناسان صداي ساز شهناز و فرهنگ شريف را بي نظير ارزيابي مي كنند.
شهناز علاوه بر تار با نواختن ويولن، سنتور و تنبك نيز آشنايي داشت و از صداي خوشي برخوردار بود.
اين نوازنده تار در طول زندگي هنري خود با هنرمندان والاي كشور از جمله مهدي خالدي،علي تجويدي،حبيب الله بديعي، پرويز ياحقي، همايون خرم، فرامرز پايور، منصور صارمي، رضا ورزنده، لطف الله مجد، فرهنگ شريف، امير ناصر افتتاح، جهانگير ملك، اسدالله ملك، حسن كسائي، محمد موسوي و... همكاري داشت.
تاج اصفهاني، اديب خوانساري، محمودي خوانساري، عبدالوهاب شهيدي، اكبر گلپايگاني، حسين خواجه اميري (ايرج)، محمد رضا شجريان و شهرام ناظري نيز از جمله خوانندگاني بودند كه با شهناز همكاري كردند.
استاد شهناز در دهه ???? همراه با فرامرز پايور (سنتور)، علي اصغر بهاري (كمانچه)، محمد اسماعيلي (تنبك) و محمد موسوي (ني) گروه اساتيد را تشكيل داد و با اين گروه مسافرتهاي متعددي به كشورهاي اروپايي، آسيايي و آمريكا داشت.
وي در سال ???? به عنوان چهره ماندگار هنر و موسيقي برگزيده شد و در ?? تير همان سال مدرك درجه يك هنري (معادل دكترا) براي تجليل از يك عمر فعاليت هنري به او اهدا شد.
استاد محمدرضا شجريان با بيان اينكه با ساز شهناز زندگي مي كنم، مي افزايد: با افتخار اعلام مي كنم كه من شاگرد اين استاد بي بديل هستم.
وي در سال ???? گروه موسيقي خود را به احترام اين استاد، گروه شهناز نامگذاري كرد.
زنده ياد حسن كسائي از جليل شهناز به عنوان نابغه تار نوازي ياد كرده و مي گويد: درك و شناختي كه او از موسيقي ايراني داشت، در ميان اهالي اين هنر بسيار نادر است.
استاد كسايي مي افزايد: خيلي از افراد به خوبي ساز مي نوازند ولي قدرت نوازندگي و محفوظات شهناز را به آساني نمي توات در آنان جستجو كرد.
كسائي ، سابقه همكاري و نوازندگي خود با شهناز را بيش از ۶۰ سال دانسته و با اشاره به اينكه ني و تار به لحاظ حس و حال با يكديگر گره خورده است، مي گويد : قدرت استاد شهناز در جواب دادن به دو نوازي ها خارق العاده است.
داريوش پيرنياكان نوازنده تار با بيان اينكه زواياي بسياري در ساز استاد شهناز نهفته است، مي گويد: استاد شهناز علاوه بر اشراف كامل بر رديف و رموز آن، ويژگي منحصر به فرد ديگري نيز داشت.
پيرنياكان ، شاهكار و شگردهاي بي نظير در جواب آواز، استفاده از تمام امكانات ساز، نواختن بسياري از گوشههاي مهجور و رعايت جملهبندي در نوازندگي را از جمله ويژگيهاي نوازندگي جليل شهناز دانست.
استادجليل شهناز پس از يك دوره بيماري صبح روز دوشنبه ۲۷ خرداد ۱۳۹۲ در ۹۲ سالگي در بيمارستان دي درگذشت.
كتاب گل هاي جاويدان (پانزده قطعه براي تار و سه تار) با نت نگاري هوشنگ ظريف منتشره در سال ۱۳۷۹ و آلبوم هاي آواز و تصنيفهاي ايراني، نوبهار، ره آورد، راز، آواز شهناز، باغ نوا، بيات ترك، چهارمضراب، صد سال تار، مهر، دفتر تار، افتخار آفاق، عشق و زندگي، نويد بهاري، شور و زندگي، تار سولو، تار و ترمه، ياران زنده رود، شهناز شهنواز و... از جمله آثار استاد جليل شهناز اين تنها بازمانده ياران ثلات است كه هفته گذشته به ديار باقي شتافت. ك/۴
۱۸۸۸/۵۰۳/۵۰۸
