همزمان با برگزاري جام كنفدراسيون ها در برزيل، شهرهاي مهم اين كشور شاهد تظاهرات چند ده هزار نفري در اعتراض به هزينه هاي ميزباني رقابت هاي مهم ورزشي است.

** برزيل و اعتراضاتي كم سابقه
...............
بر خلاف تصور عمومي نسبت به روحيات جمعي شهروندان برزيلي و علاقه وافر نسل ها و اقشار مختلف در اين كشور نسبت به ورزش و بويژه فوتبال، شهرهاي بزرگ و پرجمعيت برزيل از جمله ريودوژانيرو، سائوپائولو و برازيليا به كانون اعتراضاتي گسترده نسبت به ميزباني از رقابت هاي مهم ورزشي تبديل شده است.
در اين رابطه، طي روزهاي اخير گران شدن بهاي بليط وسائط حمل و نقل عمومي بر خشم تظاهركنندگان افزوده و منجر به افزايش سطح خشونت معترضان شده است.
در پايان تظاهرات پرشمار روز دوشنبه معترضان به سياست هاي دولت، جمعي از جوانان در ريودوژانيرو پس از حمله به ساختمان هاي دولتي و برخي فروشگاه ها با پليس درگير شدند. رسانه هاي داخلي و خارجي از موارد متعدد بروز خشونت و درگيري هاي خياباني در شهرهاي ديگر برزيل نيز گزارش داده اند.
برزيل علاوه بر ميزباني جام كنفدراسيون ها، در سال آينده ميلادي ميزبان رقابت هاي جام جهاني خواهد بود. در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵ ه.شمسي) نيز رخداد بزرگ المپيك در اين كشور برگزار خواهد شد.
جمع زيادي از تظاهركنندگان و منتقدان عقيده دارند كه بايستي هزينه هاي چشمگير ميزباني از رقابت هاي مهم ورزشي مصروف سرمايه گذاري در بخش هايي مانند بهداشت، آموزش و رفاه عمومي شود.
همچنين اتهام فساد مالي به دولت از جمله مهمترين شعارها و موارد اعتراض تظاهر كنندگان بوده است. تظاهراتي كه از سوي بسياري از ناظران و رسانه ها، طي ۲۰ سال اخير بي سابقه توصيف شده است.
و اما جداي از برخورد نيروهاي امنيتي با اقدامات خشونت بار برخي معترضان، رويكردهاي دولت برازيليا با قاطبه تظاهركنندگان مسالمت آميز بوده است.
در اين پيوند ديلما روسف رييس جمهور برزيل، در اظهارنظري قابل تامل تصريح داشته كه : صداي مردم در خيابان ها بايستي شنيده شود. زيرا اين صداها حامل پيام هايي براي نهادهاي قدرت، احزاب سياسي و رسانه هاي كشور است. روسف همچنين تاكيد كرده كه به اين صداها افتخار مي كند و دولت خود را موظف به شنيدن خواسته ها مبتني بر تغيير مي داند. روسف همچنين تظاهرات شهروندان برزيلي را مسالمت آميز و مشروع قلمداد كرده و آن را گواهي بر قدرت دموكراسي در برزيل بر شمرده است.
البته رييس جمهور برزيل اقدامات خشونت بار صورت گرفته در شهرهاي اين كشور را مربوط به اقليتي خرابكار دانسته و آن را محكوم كرده است. ضمن اينكه روسف از كارنامه عملكرد خود دفاع كرده و تصريح داشته كه دولت وي توانسته در سال هاي اخير نزديك به ۴۰ ميليون نفر از مردم فقير اين كشور را به طبقه متوسط وارد سازد.
نگاهي به رويكردهاي دولت برزيل و مقايسه آن با نوع برخورد مقامات دولتي تركيه نشان مي دهد كه رهبران برازيليا بر خلاف حاكمان آنكارا روش هاي مسالمت آميزتري را براي كنترل چالش هاي ناشي از اعتراضات سياسي-اجتماعي در پيش گرفته اند.
به باور برخي ناظران، شايد اين رفتار متفاوت را بتوان به تجربه گرفتن مقامات دولتي برزيل از پيامدهاي شدت عمل در قبال معترضان تركيه نسبت داد. شدت عملي كه رهبران آنكارا با وجود مشاهده نتايج انعطاف ناپذيري در برابر اعتراضات مردمي اخير در كشورهاي عربي، باز هم آن را در دستور كار قرار داده و هزينه هاي داخلي و خارجي برخورد سخت با مخالفان و منتقدان را به جان خريده اند.
با اين وجود تحليلگران از زمينه هاي مشتركي در خصوص نضج گيري تظاهرات گسترده مردمي در كشورهاي مزبور سخن به ميان آورده اند كه مقوله اي ريشه اي تر نسبت به نحوه برخورد دولت ها با اعتراضات عمومي به شمار مي رود.

** چالش هاي ناشي از توسعه نامتوازن در كشورهاي تازه توسعه يافته
.....................................
از جمله نظرياتي كه در زمينه توضيح دلايل و زمينه هاي تحولات سياسي-اجتماعي كشورهاي در حال توسعه ارايه شده، نظريه توسعه نامتوازن است كه ساموئل هانتيگتون متفكر مشهور علوم سياسي آن را مطرح شده است.
هر چند بخش مهمي از اين نظريه به ريشه يابي و تشريح دلايل و زمينه هاي رخدادهايي نظير انقلاب ها مي پردازد، اما برخي مفروضات آن مي تواند به علت يابي رويدادهايي كمك كند كه هم اكنون در برزيل و تركيه در جريان است.
به باور متفكري چون هانتينگتون، جريان پرشتاب نوسازي اقتصادي بدون توسعه متوازن نهادهاي اجتماعي و سياسي مي تواند جوامع در حال توسعه را با چالش هايي جدي مواجه سازد و بي ثباتي ها و نارضايتي هاي گسترده را در ميان برخي اقشار به بار آورد.
همانطور كه گفته شد تصور عمومي از نقش فوتبال در جامعه برزيل تا پيش از اين تنها معطوف به مولفه هاي ايجاد همدلي عمومي، تهييج، روحيه بخشي و ... اين ورزش ملي بود، تا جايي كه گفته مي شد پيروزي هاي تيم ملي اين كشور در رقابت هاي جهاني مرهمي بر فقر نهادينه در جامعه ۲۰۰ ميليون نفري برزيل است.
و اما توسعه پرشتاب اقتصادي در برزيل پيامدهايي نظير ايجاد نيروهاي جديد اجتماعي با مطالباتي متفاوت با نسل هاي گذشته را به دنبال داشته كه اين مطالبات را مي توان موتور محركه تحولات سياسي-اجتماعي حال و آينده اين كشور به شمار آورد. گسترش پديده هاي جديدي چون شبكه هاي اجتماعي نيز به بروز بيشتر مطالبات و كنشگري فعال تر نيروهاي جديد اجتماعي كمك كرده و دولت هاي كشورهاي تازه توسعه يافته را با چالش هايي ويژه روبرو ساخته است.
هر چند بروز خشونت و تظاهرات گسترده خياباني در كشورهاي توسعه يافته غربي نيز تحولاتي چندان نامانوس و نامعمول به شمار نمي رود، اما مقايسه شدت خشونت ها و نحوه بيان مطالبات معترضان در كشورهاي غربي از يك سو و كشورهاي تازه توسعه يافته حاكي از تفاوت توازن در سطوح توسعه ابعاد گوناگون اقتصادي، سياسي، اجتماعي، فرهنگي و حتي هويتي اين جوامع است.
با توجه به آنچه گفته شد تحولات كشورهايي چون برزيل و تركيه با توجه به مطالبات مطرح شده از سوي معترضان كه بيشتر از ميان نسل جوان جوامع مذكور تشكل يافته اند تا حدي در چارچوب نظريه توسعه نامتوازن قابليت تحليل و بررسي مي يابند و از اين رو توجه به فرصت ها و چالش هاي نيروهاي جديد سياسي و اجتماعي و ايجاد توازن در سطوح توسعه از سوي رهبران كشورها اهميتي قابل توجه مي يابد.
از محمد كاظمي
تحقيق**۹۲۷۹**۱۳۵۸