**زمان و مكان
انتخابات ریاست جمهوری دوره پنجم، در شرایط حساسی همراه با یك همه پرسی در تابستان ۱۳۶۸ برگزار شد. از مهمترین مسائل حاكم بر فضای این انتخابات رحلت جانگداز حضرت امام خمینی(ره) بود. به علاوه همه پرسی بازنگری قانون اساسی همزمان با انتخابات ریاست جمهوری برگزار گردید.
حضرت امام خمینی(ره) در چهارم اردیبهشت ماه ۱۳۶۸ ش، طی حكمی به حضرت آیتالله خامنه ای رئیس جمهور وقت، با اشاره به برخی از نواقص قانون اساسی خواستار تشكیل شورایی جهت بازنگری قانون اساسی شدند. این شورا با حضور ۲۰ نفر از رجال مذهبی و سیاسی و همچنین پنج نماینده به انتخاب مجلس، تشكیل گردید. پس از تشكیل آن شورا، «آیت الله مشكینی» رئیس وقت مجلس خبرگان رهبری- به عنوان رئیس آن انتخاب گردید. در این بازنگری «رهبری شورائی نظام» منتفی و «شرط مرجعیت» از شرایط و صفات مقام رهبری حذف گردید. حضرت امام(ره) در این خصوص در ۹ اردیبهشت ۱۳۶۸ طی نامهای خطاب به آیتالله مشكینی فرمودند:
«... خواسته بودید نظرم را در مورد متمم قانون اساسي بیان كنم. هر گونه آقایان صلاح دانستند عمل كنند. من دخالتي نميكنم. فقط در مورد رهبري، ما كه نميتوانیم نظام اسلاميمان را بدون سرپرست رها كنیم. باید فردي را انتخاب كنیم كه از حیثیت اسلاميمان در جهان سیاست و نیرنگ دفاع كند. من از ابتدا معتقد بودم و اصرار داشتم كه شرط «مرجعیت» لازم نیست. مجتهد عادل مورد تأیید خبرگان محترم سراسر كشور كفایت ميكند. اگر مردم به خبرگان رأي دادند تا مجتهد عادلي را براي رهبري حكومتشان تعیین كنند، وقتي آنها هم فردي را تعیین كردند تا رهبري را به عهده بگیرد، قهري او مورد قبول مردم است. در این صورت او وليّ منتخب مردم ميشود و حكمش نافذ است. در اصل قانون اساسي من این را ميگفتم، ولي دوستان در شرط «مرجعیت» پافشاري كردند، من هم قبول كردم. من در آن هنگام ميدانستم كه این در آینده نه چندان دور قابل پیاده شدن نیست...» (صحیفه امام، ج۲۱، ص: ۳۷۱)
از دیگر تغییرات عمده قانون اساسی تصریح جایگاه قانونی مجمع تشخیص مصلحت نظام، حذف مقام نخستوزیری، تغییر نام مجلس شورای ملی به مجلس شورای اسلامی، تبدیل شورای عالی قضائی به مدیریت متمركز قضاییه و... بود. به علاوه در این تغییرات نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری نیز بر عهده شورای نگهبان گذارده شد. پیش از آن تنها نظارت بر همهپرسی و انتخابات مجلس و ریاست جمهوری بر عهده شورای نگهبان بود.
شورای بازنگری پس از تشكیل دهها جلسه، این تغییرات را اعمال كرد. البته در در اواسط كار با رحلت امام خمینی(ره) وقفهای چند روزه در كار شورای بازنگری ایجاد شد و شورا كار بازنگری را در ۲۰ تیر ماه ۶۸ به پایان رساند. مقرر شد بازنگری قانون اساسی پس از تایید رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتاللَّه خامنهای، به رای عمومی گذاشته شود. این همه پرسی همزمان با انتخابات ریاست جمهوری در ۶ مرداد ۱۳۶۸ برگزار گردید و طی آن ۹۷ درصد شركت كنندگان به قانون اساسی جدید رأی مثبت دادند.
انتخابات پنجمین دوره ریاست جمهوری نیز از جهات مختلف دارای اهمیت فوقالعادهای بود. از یك سو حضرت امام به ملكوت اعلا پیوسته بودند و از سوی دیگر به دلیل بازنگری قانون اساسی مقام نخستوزیری حذف و اغلب وظایف و اختیارات این مقام به رئیس جمهور منتقل میشد. به علاوه این انتخابات اندكی پیش از موعد و حدود دو ماه زودتر برگزار گردید. زیرا دوره ریاستجمهوری حضرت آیتالله خامنهای تا نیمه مهرماه ادامه داشت و ایشان پس از ارتحال حضرت امام(ره) از سوی مجلس خبرگان رهبری به عنوان رهبر برگزیده شده بودند و تا تعیین رئیس جمهور، امور مربوط به ریاست جمهوري زیر نظر مقام معظم رهبری انجام ميگرفت.
در انتخابات پنجمین دوره ریاست جمهوری، ۷۹ نفر به عنوان داوطلب ثبت نام كردند. شورای نگهبان پس از بررسی پرونده داوطلبان، سه نفر از آنها شامل آقایان اكبر هاشمی رفسنجانی(رئیس وقت مجلس شورای اسلامی)، عباس شیبانی(نماینده وقت مردم تهران) و اسدالله جامی (نماینده وقت مردم تربت جام و تایباد) را واجد صلاحیت دانست. با این حال، جامی عملاً در صحنه رقابتها حضور نیافت و رقابت بین آقایان هاشمی و شیبانی ادامه یافت.
در این انتخابات ۳۰ میلیون و ۱۳۹ هزار و ۵۹۸ نفر واجد شرایط رای دادن بودند. از این تعداد ۱۶ میلیون و ۴۵۲ هزار و ۶۷۷ نفر (حدود ۵۹/۵۴ درصد واجدان شرایط) شركت كردند. در نتیجه شمارش آراء هاشمی رفسنجانی با كسب ۱۵ میلیون و ۵۳۷ هزار و ۳۹۴ رأی (معادل ۱۵/۹۴ درصد آرای شركت كنندگان) به عنوان چهارمین رئیس جمهور برگزیده شد. شیبانی نیز ۲۳۶ هزار و ۷۴۲ رأی(معادل ۸۵/۳ درصد آراء) كسب كرد. ۹۶۲ هزار و ۶۰۶ رأی باطله نیز به صندوق های اخذ رأی ریخته شده بود.
مراسم تنفیذ حكم ریاست جمهوری روز پنجشنبه ۱۲ مرداد ۶۸ در حسینیه جماران برگزار شد. از آنجائی كه هنوز دروه ریاستجمهوری حضرت آیتالله خامنهای پایان نیافته بود، پس از مراسم تنفیذ حكم، معظم له طی نامهای استعفای خود را از سمت ریاست جمهوری اعلام داشتند و خطاب به هاشمی مرقوم فرمودند:
«با سلام و تحیت و تبریك مجدد كسب اعتماد عظیم ملت انقلابی و فداكار و انتصاب به مسئولیت افتخارآمیز ریاست جمهوری اسلامی ایران و آرزوی توفیق و تأیید الهی برای جنابعالی در راه خدمت به اسلام و مسلمین و خدمت به این ملت عزیز به اطلاع جنابعالی می رسانم كه اینجانب برای اینكه بتوانید مسئولیت خطیر خود را رسماً آغاز نمایید. امروز (۲۵ مرداد۶۸) از سمت ریاست جمهوری استعفا داده ام.»
همزمان با آغاز كار آقای هاشمی رفسنجانی، در مقام ریاستجمهوری وی ریاست مجلس شورای اسلامی را هم ترك گفت و آقای مهدی كروبی كه تا این زمان نائب رئیس مجلس بود، به عنوان رئیس مجلس برگزیده شد. به علاوه با شروع كار رئیس جمهور جدید، دوران مسئولیت میرحسین موسوی به عنوان آخرین نخست وزیر جمهوری اسلامی هم پایان یافت و هاشمی رفسنجانی، حسن حبیبی را به عنوان معاون اول خود برگزید.
**تفنیذ حكم
مراسم تنفیذ حكم در روز ۱۲ مرداد ۱۳۶۸ برگزار گردید. از این پس، روز دوازدهم مرداد همواره به عنوان روز تنفیذ حكم روسای جمهور بعدی نیز تثبیت شد. در آن زمان این مراسم در حسینیه «جماران» و به همت حجت الاسلام و المسلمین سیداحمد خمینی(ره) برگزار شد و یاد و خاطره حضرت امام(ره) بر این مراسم سایه افكنده بود. مقام معظم رهبری پس از برگزاری این مراسم از سیداحمد خمینی به سبب تلاش برای برپائی خوب آن تقدیر كردند.
متن حكم اولین دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی به شرح زیر می باشد:
«بسم الله الرحمن الرحیم
قال الله الحكیم: و لقد كتبنا فی الزبور من بعد الذكر ان الارض یرثها عبادی الصالحون.
سپاس و ستایش خداوند منّان را كه با عنایات خاصه خود، ملت بزرگ ایران را در فراز و نشیب های مسیر دهساله انقلاب راهنمائی و دستگیری فرمود و با دست قدرتمند خود انقلاب و نظام اسلامی را از آفات دهر و شرارت شیاطین و فریب مكاران و دغلكاران و دسیسه منافقان و نفوذ بد خواهان و جمود متحجران و جاه طلبی سیاست بازان و وسوسه خناسان مصون داشت و به دعای حضرت ولی الله الاعظم ارواحنا لتراب مقدمه الفداء آتش توطئه ها را بر این ملت صالح و رشید، برد و سلام فرمود و دشمنان قوی پنجه را زبون كرد و روز بروز جلوه های نصرت خود را با ثبات قدم و رشد و آگاهی امّتی بیدار و زنده و نستوه، بر همگان آشكار ساخت.
و حمد بی پایان پروردگار را كه حیات طیبه خود را به ملتی بخشید كه حضرت روح الله را چون جان شیرین در خود پذیرا گشت و به هدایت و زعامت او پرچم اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و ولایت علوی و حسینی را برافراشت، چشم جهانیان را در او خیره ساخت و آیات فرج مستضعفان را در سرگذشت پرماجرای او آشكار ساخت.
و پس از ارتحال امامش و جان عزیزش بسوی رفیق اعلی، قلب او را محكم و راه او را روشن داشت و بر عزم و اراده یپولادینش در ادامه راه خود، استوار ساخت.
اینك پس از گذشت دو دوره كامل ریاست جمهوری كه بحمدالله با وجود آن همه دشواری ها و توطئه های دشمنان، به خیر و صلاح و عزت و عظمت اسلام و مسلمین سپری شده است، ملت رشید و مقاوم و باوفا، به وصیت امام فقید عظیم الشأن خود عمل كرد و در نخستین امتحان و در همان حال كه دشمنان قسم خورده اسلام نیرنگ ها پرداخته و امیدها بدان بسته بودند، جهانیان را به حیرت و اعجاب واداشت و با حضور وسیع و سیل آسای خود، بنیان آمال بدخواهانه دشمن را بركند و با شناخت و آگاهی و آزادی كامل و كم نظیر، در انتخاباتی كه نقش تبلیغات مرسوم در آن به كمترین حد ممكن رسید، به پای صندوق های رأی رفت و به پیمان با خدا بر نفی پرستش شیطان، و به عهده خود با رسول خدا در پاسداری از ثقلین، و به تعهد خود در برابر امام و انقلاب در وحدت كلمه و كلمه توحید و استقامت تا استقرار قسط عمل كرد.
و خدا را شكر كه اراده و رأی ملت عزیز، بار سنگین امانت و مسئولیت الهی را بر دوش توانای مردی بزرگ از فرزندان اسلام و حواریین امام عظیم الشأن، عالمی مجاهد، فقیهی اسلام شناس، سیاستمداری هوشمند و مدیری درد آشنا و دلسوز قرار داد.
شخصیتی كه پرونده تلاش در راه خدا و مجاهدتش برای حاكمیت دین و اعلاء كلمه اسلام حتی پیش از نخستین روزهای شروع نهضت آغازشده و سرگذشت رنج ها و سختی ها و فعالیت های كم نظیر را در خود گنجانیده است، چهره ی موجهی كه به بركت حركت در صراط مستقیم انقلاب، همواره امین امام و محبوب امت بوده و انشاءالله از این پس نیز خواهد بود.
بی شك این یك دستاورد بزرگ است كه همزمان با انجام اصلاحات در قانون اساسی كه زمینه اداره صحیح كشور را فراهم ساخته، مدیریت اجرائی كشور در دست توانای كسی همچون رئیس جمهور منتخب ملت قرار گیرد و امید است همچنان كه مردم قدرشناس و هوشمند كشورمان انتظار می برند، تأییدات و تفضلات الهی راه را به سوی رفع مشكلات و تحقق آرمان های انقلاب هموار سازد.
اینجانب ضمن سپاس مجدد از الطاف نهان و آشكار حضرت حق تعالی جلت عظمته، به پیروی از ملت عظیم الشأن و با معرفت به مقام و مرتبت یاور صمیمی امام و شخصیت برجسته نظام جمهوری اسلامی و بازوی توانا و زبان گویای آن، جناب آقای هاشمی رفسنجانی دامت تأییداته رأی ملت را تنفیذ و ایشان را به ریاست جمهوری اسلامی ایران منصوب می كنم و بدیهی است كه این رأی و تنفیذ تا زمانی است كه ایشان در همین صراط مستقیم و نورانی كه عمر شریف خود را تاكنون در آن گذرانیده اند یعنی راه دفاع از اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و مجاهدت برای تحقق حاكمیت كامل قرآن و عمل به شریعت و طرفداری از محرومین و مستضعفین و كوشش برای ریشه كن كردن فقر و محرومیت و استقرار عدالت اجتماعی، راه خود را ادامه دهند كه البته چنین خواهد بود.
در پایان رئیس جمهور محترم و كسانی را كه در اداره كشور توفیق همكاری با ایشان را خواهند داشت به رعایت تقوی و تداوم یاد خدا و حسن سلوك و ارتباط با مردم و بخصوص قشرهای ضعیف و محروم كه صاحبان انقلاب و سربازان همیشه در صحنه ی آن می باشند و رعایت عزت و عظمت اسلام و استقلال سیاسی و اقتصادی و فرهنگی جمهوری اسلامی در تنظیم روابط خارجی توصیه می كنم و ملت عزیز را نیز به همكاری و حمایت كامل از این مسؤولین دلسوز و لایق دعوت می نمایم و امید و اطمینان كامل دارم كه با وحدت كلمه ی ملت و تلاش مخلصانه مسؤولین و حركت عمومی همهی اقشارمردم در همكاری و كمك به مجریان امور، این ملت بزرگ خواهد توانست به همه ی آرزوهای بزرگ خود دست یابد و كید و كینه دشمنان پلید را به ناكامی بكشد و فروغ امید را در دل همه ملت های مستضعف جهان برافروزد.
انه ولی التوفیق. والاسلام علیكم و رحمةالله و بركاته. سیدعلی حسینی خامنه ای. ۱۲ مرداد ۱۳۶۸»
**بررسی اجمالی
در فراز نخستین این حكم، از اینكه ملت بزرگ ایران «از آفات دهر و شرارت شیاطین و... مصون» مانده و «به دعای حضرت ولی الله الاعظم... آتش توطئه ها را بر این ملت صالح و رشید، برد و سلام» گردیده، خداوند متعال حمد و ستایش گردیده است.
در ادامه این حكم با اشاره به مقام شامخ «حضرت روح الله» در «هدایت و زعامت» و برافراشتن «پرچم اسلام ناب محمدی (ص) و ولایت علوی و حسینی» به امتحان سخت ملت ایران پس از رحلت ایشان اشاره شده است.
در متن حكم ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، مقام معظم رهبری، همانگونه كه حضرت امام خمینی(ره) در احكام روسای جمهور سابق اذعان می كردند، ضمن تنفیذ رای ملت، ریاست جمهوری هاشمی را «مشروط» عنوان كرده اند، بدین ترتیب كه «اینجانب... رأی ملت را تنفیذ و ایشان را به ریاست جمهوری اسلامی ایران منصوب می كنم و بدیهی است كه این رأی و تنفیذ تا زمانی است كه ایشان در همین صراط مستقیم و نورانی كه عمر شریف خود را تاكنون در آن گذرانیده اند یعنی راه دفاع از اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و مجاهدت برای تحقق حاكمیت كامل قرآن و عمل به شریعت و طرفداری از محرومین و مستضعفین و كوشش برای ریشه كن كردن فقر و محرومیت و استقرار عدالت اجتماعی، راه خود را ادامه دهند...»
این شرط را معظم به، همانند امام در احكام روسای جمهور بعدی (آقایان خاتمی و احمدی نژاد) نیز قید كردهاند.
در این حكم معظم له با اشاره به تواناییها و ویژگیهای هاشمی ابراز امیدواری شده است كه وی بتواند «بار سنگین امانت و مسئولیت الهی» را بر دوش بكشد و همچنان با حركت در صراط مستقیم انقلاب، محبوب امت بماند.
در ادامه از رئیس جمهور و همكارانش درخواست شده با «رعایت تقوی و تداوم یاد خدا» با مردم و بخصوص قشرهای ضعیف و محروم كه «صاحبان انقلاب و سربازان همیشه در صحنه» می باشند، «حسن سلوك» داشته باشد و در مقابل از ملت عزیز خواسته شده از «مسؤولین دلسوز و لایق» حمایت كامل داشته باشند. همچنین ابراز امیدواری شده كه با «وحدت كلمه ملت» و «تلاش مخلصانه مسؤولین» ملت ایران بتواند با دستیابی به همه آرزوهای بزرگ خود، «كید و كینه دشمنان پلید» را ناكام بگذارد و حتی «فروغ امید را در دل همه ملت های مستضعف جهان» برافروزد.
**نكات تكمیلی؛ تداوم خط امام (ره)
حضرت آیت الله خامنه ای در مراسم تنفیذ حكم اولین دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، بیاناتی دارند كه ضمن شرح و بسط بیشتر محتوای حكم دارای نكات بارزتری است. در ادامه به چند فراز آن به طور اختصار اشاره می شود:
«حسینیه جماران... همواره سازنده تاریخ انقلاب ما در طول ده سال اخیر بوده است. در این نقطه و در زیر همین جایگاه مقدس و متبرك بوده كه ما توانستهایم در طول این ده سال، تجربههاي دشوار را از سر بگذرانیم... ما امروز با فقدان رهبر و امام عزیز...مان، بيشك دچار كمبود و خلأ مهمي هستیم؛ لیكن با یاد صلابت و قاطعیت و معنویت و روحانیت آن بزرگوار و با الهام از درسهاي فراموشنشدني ایشان، امروز مقطع و دوران دیگري را آغاز ميكنیم. به نظر من، امروز روز مهم و شروع مقطع حساس و حایز اهمیتي است...»
«... استكبار جهاني و صهیونیسم، ميخواهند هم به ملت ایران و هم به افكار عمومي عالم و شاید هم به بعضي از مسؤولان القا كنند كه نظام... دوران جدیدي با جهتگیري جدیدي را آغاز كرده است! این حرف... بسیار ناشیانه و ابلهانه است... انصراف از خطوط ترسیم شده قطعي به وسیله امام... كه همان خطوط انقلاب و اسلام است و چیزي از آن فراتر نیست - هرگز در انقلاب ما پیش نخواهد آمد.»
«تا وقتي كه دلهاي بیدار و مردم مسؤول و مسؤولان مؤمن و اسلامشناس و امامشناس، در این كشور هستند، آمریكا و دیگر دشمنان و مستكبران عالم و بدخواهان و منافقان، باید آرزوي چنین روزي را به گور ببرند...»
«ما امروز، فصل جدیدي را ... آغاز ميكنیم. ما آن خانواده بزرگ و فعّالي هستیم كه امید و اتكاء و قوّت قلبش، به پدر این خانواده بود. با بودنش، همه تكیهها - بعد از خدا - به او بود. هر مشكلي براي كشور و مسؤولان پیش ميآمد، سرانگشت هنرمند و كارآمد او بود كه گره را باز ميكرد... در دوران مسؤولیت... بارها به یاد این جمله امیرالمؤمنین(ع) ميافتادم كه ميفرماید: «اذا اشتدّ بنا الحراق التجینا برسولاللَّه» (نهجالبلاغه، كلمات قصار)..؛ وقتي در جنگها كار بر ما سخت ميشد و احساس ميكردیم كه در مقابل حادثه ضعیفیم، به رسول خدا پناه ميبردیم. وقتي این جمله امیرالمؤمنین(ع) به یادم ميآمد، ميدیدم بر وضع ما نیز صادق است... امام(ره)... با نظر صایب و اراده قوي و ایمان و توكل بينظیر خود، مشكل را حل ميكرد...»
«امروز، این پدر خانواده... در میان ما نیست. در چنین شرایطي، باید مثل همه خانوادههایي كه پدر و بزرگ خود را از دست ميدهند، عمل كنیم... برادران عزیز! این، خصوصیت دوران جدید ما مسؤولان و ملت است. باید با تلاش و همكاري مسؤولانه و محبت و پیوند مستحكم و حضور دایمي مردم در صحنه و دلسوزي كامل علماي اعلام و بزرگان اسلام و قشرهاي مختلف كشور و با وحدت كلمه و حفظ حاكمیت نظام جمهوري اسلام و مركزیت این نظام و تجمع حول این محور و تسلیم در مقابل جهتگیریهایي كه برخاسته از همان رهنمودها و اصولي كه بر طبق مصالح كشور است، این خلأ را پر كنیم.»
«...فقدان امام بزرگوارمان را به هیچوجه به معناي پایان یافتن راه یا تكلیف یا امید، به حساب نميآوریم. پیامبر خدا(ص) از دنیا رفت و تازه فتوحات عظیمه مسلمین شروع شد. او، با ایجاد بنا و قاعده یك نظام عظیم جهاني، توانست جامعهیي اسلامي بسازد كه قرنها پس از رحلتش، به صورت مقام و قدرتِ اولِ سیاسي و اقتصادي و نظامي و اجتماعي، در دنیا خود را نشان داد. اگر فساد سردمداران در دورههاي بعد نبود كه به نام اسلام، سالها بعد از رحلت پیامبر(ص)، در میان مردم حكومت كردند، یقیناً اثر حركت رسول خدا، تا قرنهاي متمادي دیگر و شاید تا این روزها ادامه ميداشت...»
«ما ميتوانیم بعد از رحلت امام(ره)، راه او را ادامه دهیم. همچنان كه رسول خدا، ده سال و چند ماه در میان امت خود بود، امام عزیز ما هم كه شاگرد و پیرو راه انبیا و اولیا بود، حدود ده سال و چند ماه در میان ما بود. اگر ما همان اصول و خطوط و همان قاعده و مبنا را به معناي حقیقي كلمه و بهصورت جدي و با همان اراده و امید در دست بگیریم، این راه را ادامه خواهیم داد...»
«... علاج مشكلات ما در این است كه سازندگي كشور را در كنار تأمین روحیه انقلابي در مردم و حفظ همان صلابت و چهره باعظمت و هیبت انقلاب ببینیم. اگر به رفاه عمومي نیندیشیم و به سازندگي كشور فكر نكنیم، مطمئناً نظام جمهوري اسلامي نخواهد توانست الگو و تجربه مطلوب را به دنیا ارایه بدهد. اگر در مسایل رفاه زندگي عمومي و ایجاد تسهیلات و رفع مشكلات غرق شویم، به طوري كه جهتگیریهاي انقلابي را به دست غفلت بسپریم، به ابهت و هیبت انقلاب ضربه زدهایم و جاذبه آن را در دنیا مخدوش كردهایم و این، مطمئناً به كارایي ما ضربه خواهد زد. بنابراین، این دو در كنار هم مطرحند.»
«البته، در مسایل داخلي و سازندگي، رفاه و رفع مشكلات و ایجاد سازندگي، تنها هدف نیست. در مسایل داخلي هم، تأمین عدالت اجتماعي و امنیت عمومي و رعایت طبقات ضعیف و محروم، یك ركن اصلي است؛ همچنانكه در سطح حركت عمومي كشور، اخلاق و روحیات اسلامي و برادري و گذشت و ایثار و بقیه خلقیات حسنه اسلامي هم، باید مورد توجه قرار بگیرد. توكل ما به خداست...»
سیام/۵
